DiliPost.com – ‘Prega’ pena prizaun tinan 8 ba arguidu nain rua ho inisial MF no MFFM husi Ministeriu Publiku (MP) tanba bosok lezadu sira ba servisu iha Australia.
MP aplika pena ne’e iha audensia Julgamentu ne’ebe halao Tribunál Judisial Primeira Instansia Dili, Kuarta feira (29/7) tanba hare ba faktus arguidu nain rua bosok lezada ne’ebe hanesan sidadaun Bangladesh sei suporta ba servisu Autralia no iha indikasaun komete krimi Trafiku Umanu.
Nune’e, iha alegasaun MP liu husi Prokurador, Rafael Gusmão, husu Tribunál aplika pena efetivu tinan 8 ba MF no MFFM. Tanba, arguidu sira kontaktu ho Sr. Ching Tong hodi lori arguidu sira ba iha Otel, no bainhira autoridade seguransa detein lezadu sira, Sr. Ching Tong ba aprezenta sira ba iha Polisia.
Haree ba faktus arguidu sira ne’e priense ba elementu krime ne’ebé MP imputa ba arguidu sira, tanba arguidu sira bosok lezadu sira atu mai servisu iha Timor no mós iha Australia.
MP deklara, durante prosesu julgamentu la’o rona arguidu sira nia deklarasaun no ohin mós Tribunal le’e sai lezadu sira nia deklarasaun, tan ne’e MP konsidera katak faktus sira ne’e aprovadu.
Iha alegasaun MP kondena arguidu nain rua ho pena prizaun tinan 8, tanba bosok lezadu sira.
Aliende ne’e parte defeza ba arguida MFFM, Defensor Públika, João Carvalho haktuir sira nia intensaun atu lori lezadu sira tama ba iha relijiaun Kristen, tanba nia hetan orienta husi Pendeta.
Defeza mos esplika, iha informasaun ne’e hetan katak loos duni vitima Bangladesh nain 4 tuir lolos halo rekrutamentu tenke organiza ho di’ak nune’e bele hetan benefisiu ba arguida.
Maibé, iha deklarasaun arguida nia la hetan benefisiu ba nia-an no rona mós lezadu sira nia deklarasaun ne’e, lezadu sira la koñese arguida no arguidu tuir lolos arguida mós sai vitima.Tanba, nia mós la hetan benefisiu ba nia-an, ho razaun la priense elementu krime, nune’e husu Tribunál atu absolve arguida husi Instansia.
Nune’e mos defeza ba arguidu MF, Advogadu privadu deklara, durante auto produz katak nia la aprova ba produsaun faktus, nia rezumu husi ninia la halo viza, la hetan benefisiu ba nia-an, ba buat ne’ebé sira halo.
Durante julgamentu la’o arguidu sira la priense ba iha elementus krime Trafiku Umanu, tanba arguidu MF la halo rekrutamentu ba ema, arguida maka buka, ema no kontaktu ema, nune’e arguidu MF la iha dominiu ba krime.
Husi prova ne’ebé durante julgamentu produs ne’e Ministériu Públiku la iha provas atu duun ba arguidu, tan ne’e prezunsaun inosensia, la iha provas sufisiente ne’ebé atu kondena arguidu MF, nune’e husu Tribunál atu absolve arguidu hosi krime ne’ebé imputa ba arguidu.
Hafoin rona tiha deklarasaun sira husi parte MP ho Defeza, Tribunal deside muda ba loron 13 Fulan Agusto tinan ne’e ho Oras tuku 9:00 hodi rona desizaun ikus.
Deklarasaun
Antes ne’e arguida deklara katak, arguida kontaktu duni ho ajensia Indonézia, no sira nain-rua koñese malu iha tinan 2020. Iha tinan 26 Agusto telfone duni, arguidu MF.
Arguida deklara katak, antes ne’e lezadu atu mai Dili ne’e, maibé sira dehan katak sira atu mai liu husi dalan ilegal no la hateten liafuan rezeita ruma.
Arguida dehan, nia mak fo nomor Y ba nia, no sira nain-rua kontaktu malu no iha. No kontaktu ho Manuel katak ema sira ne’e atu hasoru Pendeta, no haruka Bangladesh sira ne’e atu hasoru Pendeta hodi tama ba iha relijiaun iha Kupang. No kontaktu MF katak lori sira ba fronteira.
No arguida mós la koñese Y no MF hateten katak Y mak sei ba hasoru ema sira ne’e. No arguida mós kontaktu ho Y kona-ba atu hasoru Bangladesh sira iha mota-ain hosi Indonézia nia, tuir dalan ilegal.
Arguida deklara, tanba iha momentu ne’e Arguidu MF mak fo hatene ba arguida. Arguida mós inbox liu hosi Whatsapp kona-ba husu osan iha Bangladesh.
Arguida nia funsaun, nu’udar ajuda ema tanba arguidu hateten katak nia maluk iha Timor barak tan ne’e sidadaun Bangladesh nain-5, kontaktu nia.
Arguida deklara katak, viza ba sidadaun Bangladesh sita ne’e, Timor nia.
No arguidu MF, deklara katak faktus sira ne’e loos hotu no rekoñese katak sira nain-rua komete duni krime Trafiku Umanu.
Tuir akuzasaun katak, arguida MFFM halo kontaktu ho ajensia rekrutadu iha Indonesia neebe halo ligasaun ho Ajensia rekrutadu ofendidu sira iha Bangladesh no arguida iha ligasaun ho arguidu MF hanesan Timor-oan, hodi fasilita ofendidu sira kuandu too ona Timor, arguida no arguidu hateten sira nein konese malu desde tihan-2020.
Iha loron 26 fulan Agostu tinan 2025, haleu oras tuku 8h Otl, arguida telefone ba arguidu liu husi WhatsApp hateten katak “maun Amanu lu pi Jemput saya punya orang-orang di Chong Ti-Hotel Dili, di depan stadium-Dili mereka bayar kamu $ 300 USD, arguidu hatan “Donk mau pi mana, arguida responde donk mau pi Indonesia, kalo pi jemput donk Tanya di resepsionis”.
Kuandu arguidu to iha Hotel Ching Tong hasoru malu duni ho ofendidu ka sidadaun Bangladesh nain 4. Arguidu telefone informa ba arguida katak “mereka sudah di batas hatan maun mereke mau ikut belakang, klo tadi saya tau merek mau ikut belakang saya tidak pi muat, karena resiko.
Arguida ho arguidu kontaktu malu hodi informa katak mereka sudah pergi no nia hatan ok” depois arguida hatan saya telfon saya punk anak-anak Jamal supaya jemput mereka no arguida fo numeru telefone 7684**** haruka arguidu telefone tutan ba Jamal hodi hasoru ofendidu nain 4 no hatan ok.
Tuir fali mai iha loron 27 fulan Setembru tinan 2025, arguida kontaktu ba arguidu haruka atu hasoru malu ho Bangladesh nain 5 seluk atu lori ba liu husi dalan ilegal ba Atambua-Indonesia, arguidu mos ba hasoru duni sira nain 5 iha Bundaran Batugade tanba sira lori pasta boot entaun nia mos tauk no la konsege lori tama husi dalan ilegal, entaun arguidu tula ofendidu nain 5 nee to iha Maubara mak Polisia hodi detein ofendidu sira nee, arguida mos hatene konaba ida nee.
Momentu atu foti Bangladesh nain lima (5) nee arguidu kontaktu ba arguida hodi kontratu atu selu osan ho montante $ 500 USD, maibe Bangladesh sira mak sei selu.
Arguida ho arguidu sempre telefone ba malu hodi informa kuandu arguidu mai foti ofendidu sira. Arguida konese ofendidu sira liuhusi pendeta ho naran Y hela iha Kupang Indonesia, arguida hateten katak la hasoru ofendidu sira so liuhusi telefone deit.
Arguida hateten katak mensajen entre arguida ho Y koalia konaba atu trata visa ofendidu nain 5 sidadaun Bangladesh ikus nee, mensajen iha follas 35, Y telefone ba arguida no arguida telefone tutan ba arguidu haruka atu ba foti iha aeroportu.
Arguida hateten katak, mensajen iha follas 23 entre arguida ho Y koalia kona-ba atu trata visa ofendidu nain 5 nian no se mak atu garantia ba visa nee, arguida hateten katak konaba ofendidu nain 4 neebe antes tama to iha Kupang arguida la konsege hasoru ofendidu sira so Y mak hasoru direta no atende sira to Polisia kaer mos lahatene.
Ho ida nee arguidu tula fali ofendidu nain 5 nee husi Batugade-Mota Ain mai Dili no selu $ 100 USD, maibe to iha Maubara Likisa Polisia cek point halo pasa revista ba ofendidu sira nia pasta no deskobre pasta ida iha aimoruk, aimoruk saida lahatene hodi kaptura ofendidu nain 5 no lori ba Komandu Polisia Munisipiu Likisa hodi halo identifikasaun no arguidu mos fila fall ba Batugade, ligadu ho proseu nuc 0310/25 PNSIC neebe akuzadu ona.
Arguidu sira halo ho forma livre, voluntariu, deliberada, konsientemente hodi tau hamutuk sira nia esforsu iha ambitu organizasaun transnasional neebe opera hahu husi Bangladesh, Indonesia ho intensaun lukrativu ho meiu fraudalentu, simu, lori no transfere ofendidu sira ba fins explorasaun laboral ba ofendidu sira.Arguidu sira mos hatene katak sira nia hahalok nee tuir lei bandu no hetan kastigu hosi lei penal.
Tan nee, Konstitui arguidu sira ho naran temi iha leten nudar ko autor material ho forma konsumada, Pratika krime ida (1), Trafiku Umanu, previstu no punidu tuir artigu 163 n.º 1 ho agravasaun ba artigu 16 husi Kodigu Penal konjugadu ho artigu 34 husi Lei Nu 3/2017, loron 25 fulan Janeiru, konaba Lei ba Prevensaun no Luta Hasoru Trafiku Umanu No Alterasaun Dahaat ba Kodigu Penal.
Iha audensia Julgamentu, prezide husi Juiz Kolektivu, Arjentino Nunes, Zulmira Auxiliadora, Ivan Patrocenio, Ministeriu Publiku reprezenta husi Prokurador Domingos Gouveia Leite, arguidu nain rua hetan asistensia legal husi Advogadu Privadu, no Defensor Publiku.
Jornalista : Octavina Costa
