DiliPost.com –Krimi kontrabandu liu husi dalan illegal entre Timor Leste ho Indonezia hatama sigaru ne’ebé komete husi arguidu nain rua ho inisial LSM no RdA rekoñese ‘sala’
Ho aktus ne’ebe komete, Tersa-Feira (21/07) ne’e Tribunál Judisial Primeira Instansia Dili halao julgmentu ba krime kontrabandu, tanba arguidu nain-rua hatama sigaru ho ilegalmente.
Tuir faktus sufisiente katak, Arguidu LSM no arguidu RdA, kost hamutuk uma ida deit ho kuartu mak ketak-ketak, ho presu kada kuartu fulan ida selu USD 50.00, neʼebé lokaliza besik karega-tiru PNTL nian, iha area Kaitehu, Postu Administrativu Bazartete, Munisipiu Liquiça, tanba razaun halo negosiu iha Dili.
lha data ne’ebé la apuradu, maibe iha fulan Maiu tinan 2023, arguidu LSM kontaktu ba iha arguidu RdA hodi tau hamutuk osan ho montante USD 15,000.00, ne’ebé kompostu husi arguidu LSM ho montante USD 10,000.00 no arguidu RdA ho montante USD 5,000.00, ho objetivu atu ba hola sigaru ilegal iha fronteira.
Momentu ne’ebá Polisia sira mós sei halo patrolia maka’as, no mós arguidu sira sei buka hela kareta atu aluga, maibé seidauk hetan no persiza buka ema atu halo ligasaun Atambua/Indonesia, tan ne’e maka maske arguidu sira tau osan kleur ona maibe sidauk bele atu sosa sigaru iha fronteira.
Aliende loron 15/11/2023, tuku 08h:00, arguidu LSM, sai husi Maliana ba iha fronteira Mota-ain, ho objetivu atu buka ema ruma hodi kombina malu oinsa mak atu hatama sigaru estiker ilegal husi Atambua/Indonesia mai Timor-Leste, no iha momentu ne’e, arguidu LSM konsege hasoru malu ho Sr. Edi, ema sidadaun Indonesia, ne’ebé mak ojek iha Mota-ain.
Iha momentu ne’e, arguidu LSM foti mós Sr. Edi ninia numeru telefoni telemor, hodi kombina malu katak wainhira arguidu LSM fila ba buka kareta atu aluga hetan ona kareta mak arguidu LSM sei telefone ba Sr. Edi, atu lori sigaru ilegal ho bero tama ilegalmente husi Atapupu/Atambua mai liu husi tasi ibun Palaka, Postu Administrativu Balibo, Munisipiu Bobonaro.
Nune’e mos loron 18/11/2023 tuku 16h:30 arguidu LSM telefone ba iha kareta nain ho naran Alberto Gomes, atu aluga kareta iha loron 19/11/2023 tuku 08h:30, ho objetivu atu tula familia ba Maliana no husi Kaitehu/Bazartette mai Dili ho presu aluga durante 24 horas selu USD 50.00/kada kareta.
Loron 19/11/2023, tuku 08h:30, arguidu LSM no arguidu RdA, ba iha sasin Alberto Gomes ninia uma hodi adianta uluk osan ho montante USD 100.00. hodi aluga kareta 2, ida ho marka Honda Fit xapa matrikula A.24.585 Tl, no ida seluk ho marka Aqua, xapa matrikula A.25.276 11. no kuandu devolve fali mak kompleta tan USD 100.00, ba kareta 2 refere.
Nomos loron 19/11/2023, tuku 10h:48. wainhira arguidu sira aluga ona kareta, arguidu LSM mak telefoni ba iha Sr. Edi iha Atambua hodi informa katak osida kalan bele lori sigaru hamutuk karton 26, ne’ebé kompostu husi sigaru estiker Surya 12 karton 16, sigaru estiker Malboro karton 5, no sigaru estiker ESE karton 5, mai tama husi tasi ibun Palaka, Postu Administrativu Balibo, Munisipiu Bobonaro.
loron 19/11/2023, tuku 22h:00, arguidu LSM no arguidu RdA, uza kareta 2 refere, ho marka Honda Fit ho xapa matrikula A-24585 ΤΙ, ne ebé kondus husi arguidu LSM, no kareta ho marka Mitsubishi AQUA ho xapa matrikula A-25-276 TL, ne’ebé kondus husi arguidu RdA, sai husi uma kost iha kaitehu/Bazartete, ba iha tasi ibun Palaka, Postu Administrativu Balibo.
Tuir fali loron 20/11/2023, tuku 03h:30, Sr. Edi sidadaun Atambua/Indonnesia, uza bero tama husi Atapupu/Atambua mai iha area tasi ibun Palaka nian, hodi arguidu sira hatun sigaru sira hanesan sigaru surya 12 karton nen (6), Malboro mutin karton lima (5), no sigaru ESE karton lima (5), husi Bero tula ba kareta laran, no arguidu sira entrega osan ho montante USD 15.000.00 ba Sr. Edi fila fali ho bero ba Atapupu/Atambua no arguidu sira mós fila mai Kaitehu/bazartete.
Momentu tula sigaru ilegal hirak ne’e, arguidu LSM tula sigaru Surya 12 hamutuk karton 6, sigaru Malboro mutin hamutuk karton 5, no sigaru ESE hamutuk karton 5, ba iha kareta Honda Fit, no arguidu RdA tula sigaru Surya 12 hamutuk karton 10, ba iha kareta Mitshubisi Aqua, fila mai hodi mai arguidu sira nia uma kos iha Kaitehu/Bazartete.
Wainhira, arguidu sira to’o iha Kaitehu/Bazartete, iha arguidu sira nia uma Kost no hatun hela sigaru hirak ne’e, Polisia Intelegen Maritima ne ebé halo hela vigilansia ba arguidu sira imediata halo kontaktu ba Polisia Maritima ne’ebé halo hela patrolia iha area kosteira Liquiça no Dili, hodi halo aprensaun ba sigaru sira ne’e, no mos kareta 2 refere.
Antes ne’e, iha data ne’ebé la apuradu, maibe iha fulan Setembru 2023, arguidu LSM, hatama sigaru Surya 12 hamutuk karton 7, ho makina sensor Ai nian 1, liu husi dalan ilegal tasi ibun palaka nian, lori mai rai hela iha kuartu ida ne’ebé mak arguidu sira uza hanesan armagen.
Nune’e, wainhira halo tiha aprensaun ba sigaru sira ne’ebé mak arguidu sira tula iha kareta 2 nia laran, Polisia Maritima mos halo aprensaun ba sigaru Surya 12 hamutuk karton 7 no makina sensor ai nian 1, inklui mos ho ai-kameli karong 5 iha armagen refere, ne’ebé mak arguidu LSM sosa ho folin USD 222.00, husi ema Lospalos neʼebé arguidu LSM la kuinese, ho objetivu atu fa an tutan.
Arguidu LSM, hatene katak Ai-kameli nudar flora ida ne’ebé ninia espésie ne’e hetan protesaun tamba konsidera nudar espésie ne’ebé hetan klasifikasaun ameasadu ka fo perigu atu hotu nomos hetan valor ekonomiku iha merkadu.
Arguidu LSM, mos hatene katak Estadu Timor-Leste, liu husi Ministériu Agrikultura, Dirasaun Nasional Floresta, bandu ema atu labele tesi, halibur no sosa ou fa’an ai-kameli, iha Timor-Leste.
Arguidu LSM no arguidu RdA, mos hatene katak atu importa sigaru sira ho marka estiker husi país Indonesia ou estrangeiru mai país Timor-Leste, tengki hetan aprovasaun no autorizasaun husi Ministériu Saude Timor-Leste, tuir determinasaun legal ne’ebé regula iha art. 11, art. 12 no art. 15 n°. 2al.a ate c), no nº. 3. husi Dekreitu Lei N°, 14/2016, 8 de Juňu, kona-ba Rejime Kontrolu Tabaku, neʼebé mak proibi atu sigaru hirak ne’e sirkula iha merkadoria Timor-Leste.
Ho hahalok ka konduta hirak ne’e lei bandu, maibé arguidu sira hotu ho livre vontade pratika aktu hirak ne’e hodi kontra lei, no arguidu sira mos hatene katak sira ninia hahalok ne’e proibidu no punidu tuir lei penal, maske nune’e arguidu sira atua nafatin hodi hamosu rejultadu neʼebé sira rasik tengki responsabiliza ba aktu hirak ne’e.
Ho hahalok sira ne’e, Konstitui arguidu LSM, nudar autor material ho forma konsumadu ba konkursu real krimi hasoru flora no fauna, no krimi kontrabandu, ne’ebe previstu no punidu iha art. 217º n°, 1, art. 316º n°. 3, hotu husi Kodigu Penal.
Konstitui mos arguidu RdA nudar ko-autor material ho forma konsumadu ba krimi kontrabandu, ne’ebe previstu no punidu iha art. 315″ nº. 3, husi Kodigu Penal.
Hatan ba akuzasaun ne’e Arguidu LSM no arguidu RdA, deklara ba Tribunal katak faktus sira ne’ebé mak Ministériu Publiku duun ba arguidu sira ne’e loos hotu.
Arguidu nain-rua ne’e, rekonese ba hahalok, ne’ebé mak sira nain-rua halo.
Rona tiha deklarasaun ne’e, Tribunal deside tama ba alegasaun Ministériu Públiku no parte defeza nia.
Nune’e iha alegasaun Ministériu Públiku nia, husu Tribunál atu aplika pena minimu ba ba argudu sira, tanba durante prosesu julgamentu la’o, arguidu sira konfesa ba faktus no aguidu sira mós kopoera ho Tribunál.
No parte defeza nia husu Tribunal atu aplika medida adekuadu no justu ba arguidu no aseita mós alegasaun Ministériu Públiku nia, atu aplika pena minimu ba arguidu nain-rua tuir sirkuntansia sira ne’e hotu.
Iha audensia julgamentu ne’e, Prezide. husi Juiz singular, Julmira Auxiliadora, Ministériu Publiku reprezenta prokurador, Domingos Gouveia no arguidu nain-rua ne’e, hetan asistensia legal hosi Defensor Públiku, Manuel Sarmento.
Jornalista : Octavina Costa
