DiliPost.com–Revogasuan Lei Pensaun Mensal Vitalisia (LPMV), la’os inisiativia husi Bankada Parlamentar sira iha Parlamentu Nasionál (PN), maibe rezultadu husi luta povu Timor-Leste (TL), liu husi Estudante Universitariu Timor-Leste (EUTL). Keta halo PN lori hanesan materia ba Kampaña iha Eleisaun Parlamentar (ElPar), 2027-2028. Entaun, povu tenke neon nain matan moris atu la bele mout monu gaiola ou mout iha propaganda baratu lansa husi Partidu Politiku (PP), iha asentu iha PN.
“Ita hotu akompaña durant ne’e, narativa akontese publiku no aproveita fali husi intelektual hirak ne’ebé inklina iha PP sira. Ho ida ne’e, ami alerta ba povu atu hasa’e konsiensia Politika povu nian. Atu la bele mout ba propoganda falsu se’i mai iha Kampaña Eleitoral iha tinan 2027-2028 laran,”konfesa EUTL, Jose da Costa ba Jornalist iha Kampus Universidade Nasional Timor Loro Sa’e (UNTL), Tersa-feira (30/09) ne’e.
Asentu
Reprezentante EUTL-Jose hatutan, susesu ne’e, akontese tanba presaun husi povu no Estudante sira ba PN. Ida ne’e, PP hirak ne’ebé asentu iha PN se’i lori hanesan materia ba Kampaña iha 2027-2028.
Tan ne’e, husu Estudante no kamada Sosial sira, atu nafatin firme iha,”ita nia pozisaun, tanba iha tendensia bo’ot sira se’i lori ideia no materia konaba revogsaun LPMV ba Kampaña Eleitoral,”nia tenik.
Baze
Nune’e, bainhira PP ne’ebé lori ida ne’e, ba Kampaña iha baze, husu Estudante idak-idak ne’ebé iha ne’ebá, atu esplika ba inan-aman sira, la’os PP sira iha PN mak oferese.
Maibe, vitoria ne’e, liu husi asaun masa. Tanba, la’os laran di’ak husi PP sira iha PN ne’e, luta EUTL nian no vitoria ida ne’e, sosa ho,”ami nia ra’an, sakrifisiu no balun ru’in tohar ida ne’e, mak rezulta hodi halakon LPMV,”Jose haktu’ir.
Halakon
Tu’ir, nia deklarasaun husi Partidu Kongressu Nasional Rekonstrusaun Timorense (CNRT), halakon LPMV ne’e, sira nia programa iha Kampaña, maibe tanba saida la hala’o, maibe masa tenke tu’un mak foin halakon. Ida ne’e,”ita konsidera sira hakarak kontinua bosok povu ida ne’e no sira hakarak uza ida ne’e, ba Kampaña 2027-2028 atu bele influensia povu,”Jose akresenta.
Kansela
Fatin hanesan Estudante Universidade da Paz (UNPAZ), Caetanho da Cruz hateten vitoria ba kansela sosa karreta no halakon LPMV, la’os entrega husi elite sira no husi ema di’ak ruma.
Maibé, hanesan rezultadu asaun masa ne’ebé EUTL organiza, tanba se asaun masa mudansa ne’e, se’i la akontese, tanba masa mak halo Istória. La’ós laran di’ak sira husi CNRT, FRETILIN, PD, PLP, KHUNTO ou nein PP seluk mak mai liberta.
Elite
Nune’e, porta-voz EUTL, Natalício Nunes husu, ba públiku atu halo defeza ba obra Istórika povu nian. “Ita hotu tenke kampaña bebeik atu esklarese ba ema hotu povu liu husi EUTL halakon LPMV, la’ós elite sira. Ita tenke halo defeza no reziste hasoru narrativa husi elite ne’ebé se’i mosu iha laloran Politika Kampaña Eleitoral,”tenik nia.
Manipula
Tu’ir, nia iha, tendensia bo’ot atu elite sira halo kampaña ba sira nia ne’on di’ak iha Eleisaun nune’e, bainhira elite Polítiku ida manipula Istória povu tenke aten barani hodi hasoru. “Ita tenke halo defeza ba povu nia interese no esplika ba sira iha sira nia le’et, halakon LPMV la’os elite Politika sira nia hakarak, maibe mai husi luta EUTL no povu nian,”porta-voz EUTL-Natalício hakotu.
Abstrata
EUTL Lei fo dalan benefisiari submete karta ba Providoria Diretus Humanus no Justisa (PDHJ), husu Tribunal halo fiskalizasaun abstrata ba LPMV. Estudante EUTL husu benefesiriu no eis-Titular hirak ne’ebé la satisfaz ho Promulgasaun LPMV, Konstituisaun garante sira bele husu PDHJ atu bele husu Tribunal halo fiskalizasaun abstrata. Porta-voz EUTL, Natalício Nunes hateten, hanesan ema hotu akompaña, Prezidente Republika uza (PR), nia kompetensia Promulga ona revogasaun LPMV.
Sente
Maibe,”ita se’i iha prosesu lubuk ida ne’ebé atu husu, bainhira benefisiariu balun ou eis-Deputadu/a balun sira sente LPMV ne’e, la tu’ir sira ninia hakarak no sente sira lakon buat ruma husi ne’e.
Konstituisaun garante sira bele uza sira nia diretu atu husu PDHJ hanesan Instituisaun Independente ida. Atu hato’o ba Tribunál,” porta-voz EUTL-Natalício informa.
Tanba ne’e, estudante sira husu povu hotu nafatin akompaña, kualker benefisiariu se de’it mak halo ida ne’e, signifika nia mak hakarak atu mantein benefisiu ne’ebé nia hetan.
“Nune’e ita konsidera katak nia (ex-duputadu) ne’e mak lakoi halakon lei pensaun vitalisia, entaun ita nafatin akompaña no husu atu tenke hapara ona ba oin,,” nia hatete.
Lei
Pozisaun EUTL no povu nian mak halakon LPMV, tanba Lei haruka PN Aprova no lori ba PR Promulga. Konaba eis-Titular balun ne’ebé sa’i komesa husi ona Rezidensia eis-Titular, Natalício konsidera ida ne’e, Lei mak haruka la’os ema ruma mak haruka.
Saida mak eis-Titular balun agora hahu ona sa’i husi edifisiu eis-Titutalar ida ne’e, Lei mak haruka,”ita tu’ir de’it Lei ne’ebé PR Promulga ona,”Natalício dalen. Porta-voz ne’e, subliña saida Lei hateten sira tenke sa’i. Ida ne’e, EUTL ninia pozisaun, maibe atu dignifika sira nia valor luta depende ba Estadu.
Posibiliadade
Fatin hanesan Estudante UNTL, José da Costa re-lembra revogasaun ba LPMV Promulga ona horiseik. Maibe,”ita hare’e iha posibilidade benefisiariu balun bele husu Lei ne’e, ninia Konstitusionalidade, liu husi PDHJ,”tanba ami ninia pozisaun tenke halakon LPMV,”José konfesa.
Vizilansia
Nia argumenta, benefisiariu se de’it mak tenta atu halo ida ne’e, ‘eis-deputadu/a ou benefisiariu’ se’i hasoru povu Maubere terus durante Ukun Rasik An ida ne’e. “Ami nafatin halo vizilansia hamutuk ho kamada Sosial sira hotu nafatin halo vizilansia ba vitoria ida ne’e, sa’I loloos ba povu Maubere,”nia remata.(aza)
