DiliPost.com-Lalenok ba Ema hotu (LABEH), komemora loron Internasionál Anti Korrupsaun hamutuk ho juventude kontra korrupsaun ho tema hamutuk juven sira kontra Korrupsaun forma integridade ba futuru. Lia hirak ne’e, kasu husi Diretur LABEH Cristopher Henry Samson iha Auditoriu LABEH-Kampung Baru, Segunda-feira ne’e.
Husi ne’e,”ha’u aprende loron-loron husi situasuan hotu-hotu tanba, bainhira koko atu analiza problema loloos iha kobertura luta hasoru korrupsaun, la iha tan ema seluk ne’ebe bele fo informasaun konaba dezafiu hirak ne’ebe jornalista sira hasoru iha terrenu. Ida ne’e, ukun nain sira defisil atu kompriende.
Defisil
Nune’e,”ita nia Sosiedade defisil atu kompriende, Jornalista sira iha limitasaun barak ita bele hatene hanesan tanbasa kazu korrupsaun la iha prosesu kontinuasaun,”tenik Cristopher.
Ai-leba sira husu hotu pergunta, Jornalista la halo kobertura, maibe ohin loron juventude tu’ur iha ne’e, bele hatene ona ho realidade ho di’ak, tanbasa informasaun hirak ne’e, la fo sa’i.
“Ita hatene ona bainhira ema ruma ataka ba Jornalista sira hanesan imi la fo sa’i informasaun. Maibe, ami tu’ir ona loron Mundial Anti Korrupsaun hatene defikuldade hirak ne’ebe Jornlista sira hasoru. Ida ne’e, la bele hanoin katak, sira atu hetan informasaun buat ida fasil, maibe la fasil,”re-lembra nia.
Kobertura
Agradese tanba Jornalista sira ohin bele sa’i Orador di’ak durante ne’e, sira mak halo kobertura, ohin LABEH hala’o atividade ne’e, Orador sira esplika defikuldade, saida mak sira hasoru no asaun durante iha kobertura.
“Ha’u sente kontente tebes bainhira rona problema no dezafiu ba jornalista sira hasoru no ida ne’e, mak LABEH tenke buka meius oinsa tenke hamri’ik no hamutuk nafatin hodi dudu Jornalista ba oin.
Klaru katak, uluk Jornalista iha Tribunal ha’u suporta, la bele lori Jornalista fo informasaun. La bele lori Jornalista tanba fo informasaun nune’e, la bele lori Jornalista ba kadeia.
Bainhira Jornlista nia hakarak dunik halo defamasaun fo informasaun la loos ou falsu. Maibe, informasaun ne’ebe Jornlista hato’o hetan dunik. Daduz konaba halo nusa ita lori prosesu iha Judisiariu,”katak Cristopher.
Hatutan
Agradese ba asaun hirak ne’ebe Jornlista sira halo iha Manatuto hodi bele inan feton defisiente sira iha ne’eba bele hatutan sira nia defikuldade bele hetan sira nia diretu.
Loloos asaun Jornlista mak ida ne’e, dunik no la’os de’it hakerek tanba dala ruma,”ita sa’i dunik matan, tilun ba hirak ne’ebe defisil ba sa’i lian ne’ebe lian la’ek sira.
Karik Jornalista la iha, inan feton ne’e la bele hetan nia diretu, tanba prosesu ne’ebe lei ezije bainhira prosesu ne’e, iha hotu bo’ok aan situasun Providoria Direitus Humanus no Justisa (PDHJ), nia servisu loloos mak ne’e, hodi bele situasaun hirak hanesan nee,”konfesa nia.
Importante
Ohin nu’udar loron mundial ba Anti Korrupasaun ba loron importante tanba Nasaun hotu-hotu iha Mundu Ratifika konvensaun ba korrupsaun ezije Nasaun Sosiedade Sivil (SS), tenke hola inisiativu foun hodi halo konsesilasaun ba ema hotu hodi hatene konaba Korrupsaun ninia lala’ok.
Parte ida ne’e, LABEH hamri’ik metin dezde uluk to’o ohin loron kontinua nafatin halo asaun hirak ne’ebe ligasaun luta hasoru Korrupsaun tanba ne’e, Organizasaun Naun Governental (ONG), LABEH misaun no visaun.
Povu
Nune’e, koa’lia konaba maximu ona ou seida’uk luta hasoru Korrupsaun nunka mais atu hotu Nasaun hirak ne’ebe nia povu moris di’ak hanesan Nova Zelandia,”ita bele hare’e sira nia index ba Korrupsaun menus tebes,”kompara Cristopher.
Tanba, povu iha dunik Be’e Moos, Eskola buat hotu la’o tu’ir nia dalan enkuadramentu rejiaun hirak ne’ebe iha.
Konxiensia
Iha TL luta hasoru Korrupsaun nunka dehan maximu ona tanba ne’e,”ezije ita hotu partisipasaun hodi ko’alia nafatin oinsa atu bele iha konxiensia konaba korrupsaun.
Tanba, juventude sira ohin loron iha ne’e, aban bain rua bele sa’i ministru ruma atu halo Korrupsaun, momentu ha’u se’i juven tu’ir hela treinamentu atu la bele halo tu’ir saida mak Korrupsaun.
Tan ne’e, importante, tanba seida’uk maximu luta hasoru Korrupsaun nune’e, tenke servisu maka’as atu povu sira iha moris iha ambeinte di’ak.
Utiliza
Fatin hanesan Orador Candido Alves liu husi diskursu katak, hanesan ema sala utiliza osan Nasaun no Kompañia ou organizasaun nian. Lia fu’an Korrupsaun mai husi latina katak, korruptus signifika, dois a’at bobar ho lia fuan falsu. Korrupsaun mak sala utilizasaun osan Nasaun ba benefisiu privadu ou individu sira nian.
Buat hirak ne’e, hanesan Jornalista sira hare’e se’i la loos no Jornlista la bele nonok tanba Jornlista mak sai matan, tilun, ibun ba ema hotu tanba husi,”ha’u nia matan se’i loke matan ba Mundu no Lia Loos se’i la mate,”tenik Candido.
Fator hamosu Korrupsaun tanba Ekonomia dala ruma sa’i hanesan fator primeiru bele hamosu korrupsaun. Dala ruma mos salariu la to’o bele hamosu Korrupsaun dala barak ida ne’e, la sa’i realidade tanba ema ne’ebe salariu minimu se’i la halo Korrupsaun.
Bandu
Karik ema ne’ebe ka’er ukun no bandu sira barak liu halo Korrupsaun. Maibe, ema ne’ebe Salariu minimu ida hanesan bainhira kontra bandu nia fo osan dame nian ba Polisia tranzitu sira.
Ema selu hodi bele fasilita nia atu hele livre husi hahalok ne’ebe nia halo sala. Obriga ema atu fo buat ruma ou selu hahalok servisu la tu’ir ninia hakarak. Ida ne’e, Korrupsaun no halo kobransa illegal hanesan Estudante ba rejistu fatin la iha ona mos obriga tenke fatin iha atu hasa’i ema seluk hodi bele nia hetan fatin ne’e, Korrupsaun.
Prerogativu
Nune’e,”ita iha Lei komunikasaun Sosial nu.5 tinan-2014/19/11 hateten iha Artigu 8 Liberdade Inprensa direitu Jornlista sira nian hodi fo hatene ezerse tu’ir prerogativu Konstituisional la bele sa’i nu’udar objetu influensia koko hasoru nia Independensia no objetivu,”komfesa nia.
Liberdade kriasaun hodi fo sa’i saida mak iha neon ninia direitu hodi buka no hetan informasaun no diretu hodi partisipa iha orientasaun Editorial meiu komunikasaun Sosial ba ida ne’ebe servisu dever Dentolojika sira iha ninia kna’ar.
Investigasaun
Ida ne’e, Lei fo dalan ba Jornlista sira atu bele hala’o investigasaun konaba hahalok a’at sira ba Anti Korrupsaun hanesan moras a’at. Nu’udar Jornalista tenke kombate tanba Lei fo dalan.
Maibe, dala ruma,”ita ba fontes sira sempre hateten, Justisa la bele publika la’i maibe, bainhira ita hein de’it to’o la iha de’it. Ida ne’e, dezafiu ne’ebe ita hasoru. Tan ne’e, ita tenke hamutuk hahu’u husi ema hotu. Fontes la fo informasaun susar no defikuldade ba Jornalista sira atu bele hetan informasaun loos,”klarifika Candido.
Nune’e, Jornalista tenke buka nafatin oinsa bele buka hatene Korrupsaun mai husi parte ida ne’ebe, iha Artigu 10 Lei komunikasaun Sosial nian mos bandu ‘Sensor’ Liberdade espresaun husi Komunikasaun Sosial se’i ezerse la halo tu’ir ba forma sensura.(ana)
