DiliPost-Porta-vóz Polísia Sientifika Investigasaun Kriminál (PCIC), Mario Tavares hateten, foin daudaun PCIC hamutuk ho komunidade Intelejensia halo operasaun ho naran Clear Online Scan iha Rejiaun Administrativu Espesiál Oecusse Ambeno (RAEOA), hodi halo Inspesaun ba fatin jogu ilisitu-1 iha RAEOA konsege detein suspeitu nain-10 tanba envolve Krimi jogu ilisitu no burla informátika. tanba autór nain sira habosok hela ema hodi transfere osan ba nia fatin. PCIC hare’e Krimi ho fragante deleitu PCIC halo detensaun ba suspeitu nain-10 ne’e.
”Iha faze PCIC ho entidade ne’ebé servisu hamutuk liu-liu komunidade Intelejensia sira prepara hela atu aprezenta suspeitu na’in-10 ba prosesu ida ne’e,”Mario hateten ba Jornalista iha Konferensia Inprensa (KI), halo iha edifisiu PCIC-Colmera, Kuarta-feira ne’e.
Inspesaun
Porta-vóz PCIC-Mario hatutan, razaun PCIC detein suspeitu nain-10 tanba konsidera nu’udar autor ba Krimi jogu ho ilisitu no burla informatika. Bainhira PCIC hamutuk ho komunidade Intelejensia hala’o Inspesaun ba fatin jogu ilisitu-1 iha RAEOA, identifika fatin ne’e, prátika dunik jogu ilisitu no halo burla informátika, tanba autór nain sira habosok hela ema hodi transfere osan ba nia fatin. PCIC hare’e Krimi ho fragante deleitu PCIC halo detensaun ba suspeitu nain-10 ne’e.
Fatin esplorasaun jogu ilisitu iha Oecusse PCIC ho Intelejensia sira halo Inspesaun fatin halo esplorasaun jogu ilisitu no halo burla oin informátika. Husi identifikasaun PCIC hala’o ba fatin jogu ilisitu konsege halo apreensaun ba evidensia hanesan hodi aprezenta ba Ministeriu Públika (MP).
Sasan
Iha destop hamutuk-87, Laptop-13, Telefone-1.94 depois akses point Wifi-1, Starlink reuter-2, sim card Telemovél-1.35 apoiu husi operador Telemovel balun iha TL.
Sasán hirak ne’e, PCIC foto iha jogu esplorasaun ilisitu. Enkuantu, ba Krimi burla informátika PCIC konsege halo apreensaun ba fatin hanesan ba sasán destop-54, Laptop-4, Headphone-53, access point-2, Telemovel-44 makina osan-1, impresora-1.
Iha fatin esplorasaun jogu PCIC hetan operadór ou serve bo’ot-1 instala iha ne’ebá no Funsionariu sira uza-1 hodi habosok ema. Liu-liu Krimi burla informátika la’o iha Facebook ho modu operasaun,”ita bo’ot sira ba lalais Lotariu tanba ita bo’ot sira nia númeru hetan premiu no iha aviza ida katak, ami se’i oferese premiu osan ho montante nune’e, no karreta ho tipu no ita bo’ot nia konta Bankaria problema ba mosu sira hanesan ne’e, mak halo,”tenik Mario.
Premiu
No fee administrativu ruma bainhira manán premiu. Buat ida Online Screen agora daudaun halo ba zona. ASEAN no nia serve ida iha Oecusse. Dala barak liu akontese sira husu ema ninia daduz pessoál fó alerta iha situasaun urjente iha,”ita bo’ot sira nia konta Watshapp no konta Banku favor Dijitaliza ita bo’ot sira nia senha,”konfesa nia.
Kuandu husi buat hirak ne’e, la loos tanba Banku ou entidade Finanseiru nunka husu,”ita bo’ot sira nia senha. Aproveita oportunidade ne’e, husu ba públiku relasiona ho Online Scaming atu dehan de’it hanesan ne’e, Seguransa Dijitál ba ita bo’ot sira nia konta depende ba ita bo’ot sira nia atuasaun,”subliña nia.
Nia dehan, ba fatin esplorasaun jogu iha Oe-kusse ne’ebé PCIC ho komunidade intelenjia foin dadaun halo identifikasaun prosesu la’o hela, nune’e PCIC iha lprazu loron lima atu konklui ida ne’e.
Kontinua
Agora daudaun ekipa iha hela terenu kontinua halo dilijensia hodi arrola faktu balun tan molok aprezenta ba iha Autoridade kompetente iha RAEOA hodi kontinua halo prosesu.
La kohi fó sa’i se mak nain ba iha fatin esplorasaun jogu ilisitu no na’in ba fatin halo Screming Online. Tanba, parte husi segredu Justisa. Tu’ir, informasaun PCIC iha ba Empreza ne’ebé antes lisensa ba loke atividade negósiu, maibé loke atividade ilisitu no Krime burla husi PCIC la hatene tanba nu’udar segredu Justisa husi investigsaun foin Justifika.
Justisa
Mario fundamenta, PCIC se’i la fó sa’i identidade suspeita nain-10 oras ne’e, PCIC detein tanba segredu Justisa. Sira nu’udar autór prinsipál ba aktu hanesan. Maibé,”ha’u mós iha ne’e, sei la mensiona sé no mai husi Nasaun ne’ebé,”nia afirma. Tu’ir, informasaun PCIC rekolla fatin esplorasaun jogu ilisitu no fatin Scaming Online iha RAEOA ne’e, rekruta traballadór Timor-Oan hamutuk-1.00.
Naksalak
Sorin seluk Diretur Ezekutivu Fundasaun Mahein (FM), Nelson Belo hateten, FM foin daudaun hasa’i relatoriu-1 ba assuntu Kasinu no envolve Kompañia ne’ebé iha Oecusse dezkonfia scanning ou igain. FM iha ne’ebá rekomenda oinsa TL bele aprende husi naksalak hirak ne’ebé husi Kambodia, Filipina, Malta no husi fatin sira seluk ne’ebé iha Sudeste Aziatiku.
La bele sa’i sentru ba translasaun jogu Online Scanning se la’e sofre ne’e, Nasaun se’i selu tusan ida ne’ebé bo’ot tebes. FM konkorda ho diversifikasaun Ekonomia, maibe FMa hein husu Business Internasional ne’ebé halo investimentu iha TL presiza iha transparansia akontabilidade ba ninia povu atu bele fó opiniaun.
Povu mos bele halo monitorizasun ba atividade Kompañia Internasional ne’ebé mai halo Business iha,”ita nia rain,”dehan Diretur Ezekutivu FM-Nelson. Dezkonfia Kompañia hirak ne’ebé tama mai TL ninia impaktu negativu bele kria problema bo’ot ba,”ita nia sosiedade nune’e, bele hamosu relasaun la di’ak ba Estranjeiru ne’ebé hakarak Nasaun ne’e, ba di’ak,”nia konfesa.
Dezloka
Nelson afirma, Retifika Konvensaun Internasional barak oinsa dezloka atividade elisitu iha kategoria konaba Krimi transnasional hanesan Money Laundry, Lavazem dinheiro, trafiku umanu Krimi hirak ne’e, iha rai barak kuaza paraliza Estadu.
Tan ne’e, FM husu,”ita nia Lider sira aprende husi Krimi transnasional durante ne’e, akontese iha rai seluk hodi utiliza sa’i lisaun di’ak-1 ba TL no lisaun di’ak ba Politika Komersiu Nasional TL atu ta’is Estranjeiru ne’ebé mai halo Business iha TL,”nia afirma.
FM preukupa Lei Sibernetika seida’uk iha, maibe Lei Seguransa no Lei konaba assuntu Komersiu, oinsa trata lisensa surpreza bo’ot no tanba saida jogu Kasinu sira loke iha Oecusse hetan lais tebes la iha transparansia ba nia sidadaun, maibé lais tebes tanba saida.
Jerasaun
Ukun nain sira, Lideransa sira tenke hanoin di’ak, Nasaun ida ne’e, tenke dura ba jerasaun la bele to’o de’it ba sira nia jerasaun. Tanba, saida jogu sira mai estraga Nasaun la bele husik de’it no la bele husik de’it Timor-Oan hirak ne’ebé halo kooperasaun ou loke dalan ba jogu hirak ne’ebé elisitu jogu estraga Nasaun.
Jogu Online hanesan ne’e, la’ós mai investimentu, maibé mai estraga Nasaun presiza hare’e ho seriu viola Regra presiza halo investigasaun lori ba atende Regra formal iha Judisiariu.(ercia)
