Dílipostnews.com, 03 Outubru 2026 — Projetu reabilitasaun estrada rural hosi Halimesak, Postu Administrativu Maliana, ba Lourvia, Postu Administrativu Kailaku, Munisípiu Bobonaro, para ona besik tinan ida tanba problema ekipamentu no asesu ba área servisu. Komunidade husu kompania atu kontinua no finaliza projetu ho kualidade tanba estrada ne’e importante ba sira-nia mobilidade no transporte produtu ba merkadu.
Projetu ne’e hahú iha Agostu 2024, maibé para iha Setembru 2025 no to’o 1 Outubru 2026 seidauk kontinua.
Traballador hosi Aldeia Maganutu, Suku Ritabou, Postu Administrativu Maliana, Luis Letobere, hateten katak kompania Novalo para ona servisu durante tinan ida.
” Ami survei dala tolu dehan rai-henek hosi Biadila-Kailaku, maibé sira ba raut fali rai-henek iha Mota Bulobu. Rai-henek Bulobu ne’e tahu no la iha kualidade. Ami chor sae mai ne’e, chor ohin-aban rahun fali tanba la metin,” dehan Luis Letobere ba jornalista sira iha Aldeia Maganutu.
Nia husu atu reabilitasaun estrada ne’e halo ho kualidade, inklui konstrusaun drenajen iha parte ne’ebé rai monu, tanba kondisaun estrada ne’ebé la di’ak bele ameasa komunidade utiliza Transporte sira.
“ Estrada ne’e tenke halo di’ak. Iha sorin ne’ebé rai monu tenke halo drenajen, labele ida naran halo de’it. Agora kareta atu sae mai mos la di’ak. Durante ne’e kareta haat mak bakufila ona iha fatin ne’e,” nia katak.
Luis mós hato’o preokupasaun kona-ba pagamentu traballador sira, ne’ebé tuir nia hateten, la simu salariu durante períodu projetu para.
“ Ami servisu to’o mixer ne’e aat, ami para. Ho problema sira ne’e, servisu para iha fulan Setembru 2025 to’o agora tinan ida ona, ami nia osan mos seidauk fó. Iha loron 30 Setembru ami halo planu tanba bosok ami dala lima, maibé ohin loron 1 Outubru foin sira mai selu fali ami,” dehan nia.
Nia hateten katak mixer ne’ebé uza atu kahur semente ba konstrusaun estrada, no situasaun ne’e kontribui ba paralizasaun servisu.
Nia mós hatutan katak traballador sira ne’ebé la simu salariu durante tempu naruk halo protesta, ne’ebé tuir nia, inklui danu ba ekipamentu kompania. Nia afirma katak traballador sira prontu atu asume responsabilidade no reembolsa prejuízu, desde kompania selu uluk sira-nia salariu.
Luis katak total salariu traballador sira ne’ebé seidauk simu hamutuk US$6,000, ne’ebé envolve grupu na’in-sia, ho kada grupu kompostu husi ema na’in-tolu ka na’in-haat.
Kondisaun estrada ne’ebé seidauk kompleta mós afeta diretamente atividade ekonomia komunidade, liuliu iha tempu udan.
“ Estrada aat hanesan ne’e difikulta tebes ami tanba udan. Ami atu lori ami nia produtu ba merkadu Maliana, ami tutur hodi ne’e to’o Halimesak, depois ami sae kareta. Atu fila-fali mai mos hanesan ami sosa foos, ami lori hosi Halimesak mai to’o ne’e. Estrada uluk la hanesan ne’e, maibé agora halo ami susar atu asesu, difisil liu iha tempu udan,” nia dehan tan.
Komunidade husu kompania Novalo atu lalais kontinua no finaliza estrada ne’e, liuliu tanba tempu udan besik ona.
“ Rai besik udan ona. Ami atu ba fa’an ami nia produtu mos difisil tebes. Tanba estrada ne’e, ami Maganutu, Raiheu no Atudara mak asesu. Tenke halo penahan,” subliña Luis.
Xefe Suku Ritabou, Maximiano dos Santos Araujo, konfirma katak preokupasaun ne’ebé komunidade hato’o mak realidade iha terenu.
Nia hateten katak projetu hahú iha 2024, maibé para iha Setembru 2025 no to’o 1 Outubru 2026 seidauk finaliza.
“ Estrada nia kondisaun ohin ita sae mai hare rasik ho matan. Estrada ida ne’e nahe sorin husik hela sorin. Ohin mak kompania ne’e mai fali. Ita halo ona enkontru dala tolu iha fatin ida ne’e atu hahu fali servisu,” dehan Maximiano.
Nia katak kompania promete atu finaliza projetu iha tempu badak, maibé to’o agora servisu seidauk hahú ho normal.
Autoridade loká mós konfirma kona-ba preokupasaun pagamentu traballador sira, ne’ebé tuir nia informasaun, iha tinan ida ona seidauk simu salariu. Nia hateten katak iha loron 1 Outubru, kompania hahú selu traballador sira.
Xefe Suku Ritabou mós informa katak estrada ne’e iha distánsia besik kilometru 3, ho luan kuaze metru haat ka lima, no tuir planu sei kontinua to’o área besik Subar Fatin Saudozu Nino Konis Santana.
Nia halo ona karta ba Prezidente Autoridade Munisipál Bobonaro, hodi husu atu fó atensaun ba situasaun projetu ne’e no bolu kompania atu kontinua estrada to’o remata.
Enkuantu ne’e, Jerente Kompania Novalo, Agostinho Vicente Santos, dehan katak paralizasaun projetu akontese tanba problema oioin, inklui asesu ba área servisu no ekipamentu.
Nia esplika katak iha parte kraik estrada, bainhira tempu udan, kondisaun access road la di’ak, ne’ebé halo kompania difisil atu mobiliza materiál ba área servisu.
“ Projetu para tanba iha problema barak. Iha parte kraik, bainhira tempu udan, nia access road la di’ak hodi impede servisu. Kompania labele mobiliza materiál mai iha ne’e,” dehan Agostinho.
Nia mós konfirma katak iha problema ho ekipamentu, inklui mixer, vidru no akí, ne’ebé estraga no afeta continuidade servisu.
Agostinho hateten katak iha períodu ida, sistema pagamentu Governu nian mós hasoru limitasaun, ne’ebé afeta prosesu pagamentu ba kompania no traballador.
Nia esplika katak projetu ne’e implementa hahú iha Agostu 2024, no estrada rural iha dezafiu diferente ho estrada urbana, liuliu problema erosão no asesu bainhira tempu udan.
“Estrada rural la hanesan ho estrada urbana tanba natureza hanesan erosão sira ne’e nia impaktu. Bainhira ita labele kontinua servisu, ita tenke para temporariamente. Depois de normaliza rai, ita bele kontinua servisu,” afirma Agostinho.
Nia mós hateten katak implementasaun projetu bazeia ba orientasaun téknika husi Ministériu Obras Públikas (MOP), inklui levantamentu no identifikasaun kondisaun terenu molok servisu hala’o.
“ Ami implementa servisu ne’e bazeia ba instrusaun hosi MOP. Bainhira atu implementa, tékniku destakadu mai survei hamutuk ho kompania nain hodi haree no identifika. Ami la bele implementa tuir ita nia hakarak de’it; tenke tuir item no orientasaun téknika iha kontratu,” nia afirma.
Agostinho mós hateten katak problema rai halai no erosão presiza konsidera tuir kondisaun terenu, tanba kompania tenke konsidera orientasaun téknika no responsabilidade husi projetu nain.
Nia asegura katak kompania sei kontinua servisu no kumpre padraun kualidade tuir kontratu.
“ Kualidade, hakarak ka lakohi, iha ne’ebá kontratu kesi ona kompania katak servisu tenke ho kualidade. Kompania simu konfiansa hosi Governu, tanba ne’e kompania labele halo tuir nia hakarak, maibé kualidade tenke nafatin implementa,” subliña Agostinho.
Komunidade no autoridade Suku Ritabou nafatin hein atu projetu reabilitasaun estrada ne’e kontinua no remata lalais, tanba estrada ne’e sai asesu importante ba komunidade iha Maganutu, Raiheu no Atudara, liuliu atu lori produtu agríkola ba merkadu Maliana.
Ho tempu udan besik, komunidade preokupa katak kondisaun estrada bele sai aat liután no aumenta difikuldade transporte no mobilidade.
Total orsamentu ba projetu reabilitasaun estrada rural Halimesak-Lourvia ne’e hamutuk US$295,820.62.
Jornalista : Anita Silva












