Kuda ho Esperansa, Fa’an ho Preokupasaun: Istória Agrikultór Ai-manas Timatan

Ekonomia, Nasional148 Views
banner 468x60

Dílipostnews.com, 04 outobru 2026— Agrikultór ai-manas iha Aldeia Timatan, Suku Ritabou, Postu Administrativu Maliana, Munisípiu Bobonaro, enfrenta difikuldade atu fa’an sira-nia produtu tanba kompetisaun ho ai-manas importadu hosi Indonézia ne’ebé, tuir agrikultór sira, tama liuhusi fronteira no fa’an ho folin baratu iha merkadu Maliana.

Kondisaun ne’e halo agrikultór lokál sira preokupadu tanba ai-manas ne’ebé sira kuda ho esforsu no osan rasik sai difísil atu fa’an ho folin ne’ebé bele fó retornu di’ak ba família.

banner 336x280

Agrikultór ai-manas hosi Suku Ritabou, Lourdes Arménia hateten katak sira kuda ai-manas liuliu atu ajuda sustenta nesesidade família, inklui selu eskola oan sira. Maibé, bainhira produtu importadu tama iha merkadu ho folin ki’ik, folin produtu lokál mós tun.

“Ami kuda ai-manas atu selu ami nia oan sira nia eskola. Maibé, ami-nia ai-manas la folin tanba sira hatama ilegál maka’as. Sira fa’an balde ki’ik ida US$1.00. Ami mos fa’an balde ida US$1.00, ami tenke tuir folin sira-nian,” dehan Lourdes ba jornalista sira iha toos ai-manas Aldeia Timatan.

Tuir Lourdes, iha tinan kotuk situasaun merkadu sai liu tan difísil, tanba folin ai-manas tun to’o US$0,50 kada balde. Agora folin hahú sae to’o US$1,50, maibé nia hateten katak ai-manas importadu ne’ebé tama merkadu nafatin halo agrikultór sira la konsege hetan rendimentu ne’ebé di’ak.

“Tinan kotuk at liu, ember ida US$0,50. Uluk liu ami hetan maka’as, maibé tinan kotuk hetan de’it osan US$500 iha kolleta ikus. Se ai-manas ilegál la tama, ami bele hetan osan barak liu,” nia dehan.

Ba Lourdes, ai-manas la’ós de’it produtu agríkola. Produtu ne’e mak fonte rendimentu ida ne’ebé família depende ba atu responde ba nesesidade loron-loron.

Tanba ne’e, nia husu Governu no autoridade seguransa atu reforsa kontrolu iha área fronteira, atu bele prevene entrada produtu ne’ebé, tuir sira nia informasaun, tama ilegalmente no depois fa’an iha merkadu lokál ho folin baratu.

“Ami sente triste no lakon. Ami-nia ai-manas barak lori ba merkadu ne’e to’o hela. Se Governu la taka ilegál, ami sei susar nafatin. Tanba uluk ami lori ba merkadu, ema la hola, ami naran fa’an ember ida US$0,50 de’it,” nia relata.

Nia hateten, bainhira folin ai-manas importadu ki’ik liu produtu lokál, konsumidór sira naturalmente buka produtu ne’ebé folin baratu. Situasaun ne’e halo agrikultór lokál sira obriga tuir folin merkadu, maski sira-nia kustu produsaun aas.

Agrikultór seluk, Manuel Guilherme, hateten katak sira hato’o ona preokupasaun kona-ba entrada ai-manas importadu ba lideransa suku no aldeia, inklui autoridade seguransa iha fronteira Batugadé.

Tuir nia, agrikultór sira espera katak autoridade sira bele haree no buka solusaun ba problema ne’e, maibé sira hateten atividade importasaun ne’ebé sira konsidera ilegal nafatin akontese.

“Tinan uluk ami hatama surat ba UPF iha fronteira Batugadé. Sira dehan depois mak ami sei haree, maibé semana ida liu tiha, ai-manas ilegál kontinua tama no ami-nia ai-manas la folin nafatin,” dehan Manuel.

Nia hateten katak informasaun kona-ba ai-manas importadu ne’e sira hetan hosi ema sira ne’ebé sosa diretamente iha komersiante hosi nasaun viziña Indonézia.

“Ai-manas ilegal ne’e tama husi parte Haikesak, Indonézia, no lori ba merkadu Maliana. Se sira fa’an ember ida US$2 no ami fa’an $3, ema sira mai sosa ne’e halai hotu ba sira. Tanba ne’e mak halo ami-nia ai-manas la folin,” nia dehan.

Manuel hateten katak prosesu kuda ai-manas mós presiza tempu no investimentu. Agrikultór sira hahú prepara bibit ai-manas iha Fevereiru, depois hahú kuda iha fulan Maiu, no komesa kolleta iha Setembru.

Iha rai hektare ida, agrikultór sira bele kolleta dala rua ka tolu, depende ba kondisaun produsaun.

Maibé, bainhira merkadu la fó folin ne’ebé di’ak, produsaun ne’ebé boot la signifika katak agrikultór bele hetan rendimentu boot.

 

“Iha rai hektare ida ami bele kolleta dala rua ka tolu. Tinan uluk ai-manas ilegál tama ne’e ami halo hektare ida hetan de’it $1.000. Tinan ne’e mak la hatene, ai-manas ilegál tama nafatin, ami lakon nafatin,” Manuel dehan.

Nia hatutan katak diferensa folin entre ai-manas lokál no importadu bele to’o boot.

“Tanba tinan uluk ami fa’an ember ida ho $5 to’o $7, maibé ilegál nia tama mai, ami dalaruma fa’an de’it ember ida $2 ou $3,” nia hakotu.

Preokupasaun agrikultór sira la para de’it iha folin ai-manas. Ba sira, problema ne’e liga diretamente ho sustentabilidade agrikultór lokál, tanba se produtu sira la hetan merkadu ho folin ne’ebé justu, agrikultór bele lakon motivasaun atu kontinua kuda.

Ai-manas ne’ebé agrikultór sira kuda presiza liu husi prosesu ida-ne’ebé inklui preparasaun rai, sosa ka prepara bibit, kuda, kuidadu to’o tempu kolleta no lori ba merkadu.

Iha tempu ne’ebé produtu importadu ho folin baratu tama merkadu, agrikultór lokál sira tenke compete ho folin ne’ebé sira la konsege kontrola.

Tanba ne’e, agrikultór sira husu ba autoridade relevante atu haree problema ne’e ho seriedade, liuliu kona-ba kontrolu fronteira no produtu ne’ebé tama ba Timor-Leste, atu garante katak produtu agríkola lokál sira mós iha oportunidade atu compete iha merkadu.

Ba agrikultór sira iha Timatan, ai-manas ne’ebé sira kuda la’ós de’it produtu ida atu fa’an. Ai-manas ne’e mós representa osan ba eskola oan sira, hahán família no esperansa atu sustenta moris.

 

Jornalista : Anita Silva

banner 336x280

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *