DiliPost.com– Atu promove komérsiu no investimentu entre Timor-Leste ho Austrália foin lalais lansa dokumentu tolu kona-ba oportunidade investimentu iha setor tolu turizmu, agrikultura no enerjia renovável.
Tuir komunikadu ne’ebe Dili Post online asesu Kinta feira (24/09) ne’e , husi Prosivu Embaixada Australia relata katak iha aprezentasaun oportunidade ba investidór sira iha área turizmu, agrikultura no enerjia renovável, enkuantu Timor-Leste kompleta tinan ida sai nu’udar membru ASEAN.
Inisiativa ida-ne’e hetan apoiu husi Governu Austrália, liu husi parseria ho Vise-Primeiru-Ministru, Ministru Koordenadór Asuntu Ekonomia no Ministru Turizmu no Ambiente, TradeInvest Timor-Leste, no Kamara Komérsiu no Indústria Timor-Leste.
Iha lansamentu ba setor totu ne’e halao liu husi enkontru bilateral ne’ebe realiza iha Dili loron 22 fulan Setembru ne’e, entre Vise-Primeiru-Ministru, Ministru Koordenadór bá Asuntu Ekonómiku no Ministru Turizmu no Ambiente, Francisco Kalbuadi Lay ho Embaixadóra Austrália ba Timor-Leste, Caitlin Wilson.
Kada dokumentu kona-ba oportunidade investimentu aprezenta situasaun atual iha kada setór ne’e, ambiente polítika no regulasaun, investimentu sira ne’ebé hala’o ona atu apoia kresimentu, no oportunidade espesífika sira ne’ebé disponivel ba investidór sira.
Dokumentu sira-ne’e prepara hamutuk husi parseiru sira iha Invest Timor-Leste 2026, bazeia ba konsultasaun ho ajénsia governamentál Timor-Leste no setór privadu.
Timor-Leste tama ba ASEAN iha Outubru 2025 no daudaun prepara atu asume Prezidénsia ASEAN iha 2029. Hamutuk ho adezaun ba OMC iha 2024, membrasia iha ASEAN sei fó asesu boot liután ba merkadu ida ho populasaun liu 680 miliaun, no tau Timor-Leste nu’udar merkadu foun liu iha Sudeste Aziátiku ba investidór Austrália, ho tempu viajen aviaun minutu 75 de’it husi Darwin.
Dokumentu kona-ba oportunidade investimentu ne’e publika iha momentu ne’ebé investimentu boot husi setór públiku no privadu sira daudaun kontribui ba dezenvolvimentu ambiente negósiu iha Timor-Leste.
Iha área turizmu, modernizasaun Aeroportu Internasionál Dili ho valór USD 300 miliaun daudaun lao hela. Kompañia aviasaun lima agora opera servisu aviasaun internasionál liu 30 kada semana, no kable submarinu internasionál dahuluk iha Timor-Leste hahú ona servisu iha Jullu 2026.
Iha área enerjia renovável, konstrusaun sentrál enerjia solar ho kapasidade 72 MW, ho sistema armazenamentu enerjia liuhusi bateria, hahú ona iha Manatuto.
Projetu ne’e reprezenta investimentu privadu ho valór USD 85,6 miliaun. Portu tasi-boot foun iha Tibar loke dalan ba esportasaun no dezenvolvimentu kadeia valor iha setor agríkola.
Vise-Primeiru-Ministru Francisco Kalbuadi Lay hateten dokumentu sira kona-ba oportunidade investimentu ne’e hatudu prioridade investimentu Timor-Leste iha forma prátika.
“Dokumentu sira-ne’e hatudu ba investidór sira oportunidade investimentu ne’ebé disponivel, regra sira ne’ebé aplika, no apoiu ne’ebé sira bele hetan,” Vise-Primeiru-Ministru ne’e.
Nia hatutan Timor Leste nia adezaun ba ASEAN loke merkadu ba oportunidade boot liután no hametin konfiansa iha ekonomia. Iha 2029, Timor Leste sei asume Prezidénsia ASEAN. Austrália mak Timor Leste nia nasaun viziñu ida ne’ebé besik liu no mos parseiru naturál ida ba dezenvolvimentu iha área turizmu, agrikultura no enerjia renovável.
Iha fatin hanesan Embaixadór Wilson haktuir katak dokumentu sira-ne’e fó pontu hahú ne’ebé klaru ba investidór sira. Enkuantu Timor-Leste kontinua integra ba ASEAN no oportunidade foun sira mosu, dokumentu sira-ne’e ajuda fó informasaun relevante no atualizada kona-ba oportunidade investimentu iha Timor-Leste.
“Dokumentu sira-ne’e rezultadu husi kooperasaun entre Timor-Leste no Austrália. Governu Austrália kontente atu apoia dokumentu sira-ne’e nu’udar parte husi Invest Timor-Leste 2026,” tenik Embaixadór Wilson.
Tuir nia, ho Timor-Leste agora nu’udar membru ASEAN, razaun ba negósiu Austrália sira atu envolve an iha etapa sedu no kontinua dezenvolve impulsu ne’ebé eziste ona sai maka’as liután.
Dokumentu sira kona-ba oportunidade investimentu sei disponivel ba delegadu sira no komunidade negósiu sira antes eventu Invest Timor-Leste 2026.
Eventu ne’e sei halibur hamutuk empresáriu no negósiu sira husi Timor-Leste no Austrália, hamutuk ho reprezentante Governu, liuhusi diskusaun plenária, enkontru mesa-redonda entre negósiu no Governu kona-ba turizmu, agrikultura no enerjia renovável, no mos enkontru negósiu ho negósiu atu buka oportunidade kolaborasaun no parseria foun. (**)












