Dílipost.com,SANJIANG, Loron 01 Agostu 2026– Delegasaun jornalista Timor-Leste hamutuk ema na’in 24, akompaña hosi Adjuntu China International Communications Group (CICG), Zhu Zhongshu, no ekipa CICG, vizita Museu Arkitetura Ai Povu Dong iha Sanjiang Dong Autonomous County, Guangxi, Xina, atu aprende kona-ba istória, arkitetura tradisionál no patrimóniu kultura povu Dong.
Iha vizita ida ne’e, reprezentante Museu Arkitetura Ai Povu Dong, Su Zi, hateten katak povu Dong mai hosi orijen Baiyue antigu, liuliu hosi ramu Luoyue, no agora maioria hela iha provínsia Hunan, Guizhou, Guangxi no parte oeste Hubei, ho populasaun liu ema 3 miliaun.
“ Povu Dong iha istória naruk no kultura riku. Arkitetura ai ne’ebé sira harii la’ós deit fatin atu hela, maibé reprezenta sabedoria, tradisaun no identidade husi komunidade Dong,” hateten Su Zi Iha vizita jornalista nain-24 iha Sanjiang Dong Autonomous County.
Nia esplika katak aldeia Dong normalmenti harii iha área foho no uza ai-funan (fir wood) hanesan materiál prinsipál ba konstrusaun. Uma sira uza estilo uma aas (stilt architecture), ne’ebé sai karakterístika espesial husi arkitetura Dong.
Iha aldeia sira, iha edifísiu tradisionál hanesan Drum Tower, Ponte ho Kakuluk (Roofed Bridge), oda matebian aldeia no palku ba ópera, ne’ebé hatudu arte no kultura komunidade.
Aliende uma hela-fatin, komunidade Dong mós harii Drum Tower, Ponte ho Kakuluk (Roofed Bridge), palku ba ópera tradisionál, oda matebian no edifísiu públiku seluk ne’ebé serve hanesan sentru atividade sosial no kultura.
Nia hatutan buat ida ne’ebé halo arkitetura Dong sai diferente mak prosesu konstrusaun ne’ebé la uza deseñu modernu ka planta arkitetónika. Mestre konstrusaun sira uza de’it esperiénsia ne’ebé transmite hosi jerasaun ba jerasaun, halo modelu ki’ik, prepara régua medisaun no marka ai atu orienta prosesu konstrusaun.
“Téknika konstrusaun ai tradisionál Dong depende ba koñesimentu no esperiénsia hosi mestre sira. Kada edifísiu harii ho sistema ligasaun ai, la presiza pregu ka materiál modernu, no téknika ida-ne’e kontinua transmite hosi aman ba oan durante jerasaun barak,” dehan nia.
Nia hatutan katak tanba valor istóriku no kultura ne’ebé aas, Governu Xina inklui teknika tradisionál konstrusaun ai husi povu Dong iha Lista Patrimóniu Kultural Imateriál Nasionál iha tinan 2006, no Museu Arkitetura Ai Povu Dong estabelese atu preserva, dokumenta no transmite patrimóniu ida-ne’e ba jerasaun foun no ba vizitante internasionál sira.
Durante vizita, delegasaun Jornalista Timor-Leste mós aprende kona-ba Pintura Agrikultór Sanjiang, arte tradisionál ne’ebé moris hosi komunidade agrikultór Dong. Reprezentante muzeu esplika katak pintura ida-ne’e hahú dezenvolve iha tinan 1970, bainhira artista lokal sira organiza formasaun pintura ba agrikultór sira iha aldeia.
“ Pintura Agrikultór Sanjiang mai hosi moris lorloron povu Dong. Artista sira pinta buat ne’ebé sira haree no moris lorloron, hanesan servisu iha to’os, festa tradisionál, kaben, kanta, dansa no relasaun entre ema no natureza,” esplika Su Zi.
Nia esplika katak uluk agrikultór sira uza de’it materiál naturál hanesan indigu, abu tanur (pot ash), gardenia no safflower atu halo kor ba pintura. Depois, arte ida-ne’e dezenvolve no uza surat Xuan, tinta gouache no pinceis finu, maibé kontinua preserva estilo tradisionál no identidade kultura Dong.
Atualmente, pintura agrikultór Sanjiang sai patrimóniu kultura importante ida, ho liu husi 3.000 obra ekspoin ona iha expozisaun nasional no internasionál, no liu husi 600 obra hetan ona prémiu.
Delegasaun mós simu esplika kona-ba kostume kaben tradisionál povu Dong. Iha tradisaun ida-ne’e, feto-foun fila ba uma aman no inan iha loron datolu tuir kalendáriu lunar, hatais roupa tradisionál no enfeite prata, hanesan kolár, pulseira no grampu fuuk.
Su Zi hateten tan katak povu Dong mós iha tradisaun ida ne’ebé bolu “steal wedding”, ne’ebé mane-foun ho nia família lori feto-foun ba uma mane nian iha kalan ho maneira segredu, no depois organiza festa boot atu selebra kaben hamutuk ho família no komunidade.
“ Tradisaun no arte hotu-hotu ne’e la’ós deit patrimóniu kultura, maibé mós maneira ida atu transmite valor, identidade no istória hosi povu Dong ba jerasaun foun,” afirma nia.
Durante vizita, jornalista Timor-Leste sira mós haree obra-arte oioin hanesan bordadu, kór surat (paper cutting), entalladu ai no objetu artesania ne’ebé halo hosi materiál naturál. Kada obra iha istória rasik no reflete maneira moris, fiar no kreatividade komunidade Dong.
Programa vizita kultura ida-ne’e remata ho esplika kona-ba Long Table Feast, serimónia tradisionál ne’ebé povu Dong uza atu simu maluk no vizitante. Iha festa ida-ne’e, komunidade serve han no hemu tradisionál no kanta hamutuk atu hatudu ospitalidade no amizade.
Iha vizita ba patrimóniu kultura importante atu ajuda jornalista internasionál komprende kle’an liu kona-ba diversidade etniku no kultura Xina.
“Jornalista sira bele haree no aprende diretamente kona-ba kultura lokal. Ida-ne’e sei ajuda sira hato’o informasaun ne’ebé lolos no hametin komprensaun entre povu Xina no Timor-Leste,” reafirma nia.
Vizita ida-ne’e sai parte hosi programa formasaun ba jornalista Timor-Leste iha Xina, ne’ebé kombina atividade kona-ba mídia, dezenvolvimentu, indústria no kultura atu hasa’e kapasidade profisionál no hametin relasaun amizade entre nasaun rua.
Jornalista : Azacsi Quintão


















