DiliPost.com-Estudante Universidade Nasional Timor Loro Sa’e (UNTL), liu husi Fakuldade Diretu hala’o Konferensia Inprensa (KI), kondena maka’as aktu husi membru Polisia Nasional Timor-Leste (PNTL), tan de’it Unidade Batilliaun Orden Publiku (BOP), tama to’o resintu UNTL liu-liu iha sala aula Diretu hodi halo asaun ba Estudante iha sala laran iha dia (16/09/2025).
Maibe, responde ba kestaun hirak ne’e, Komisariu Jeral (KomJer), PNTL, Henrique da Costa argumenta, bainhira Estudante sira lamenta ho atuasaun PNTL ou mosu anarkizmu ruma bele hato’o keixa ba Tribunal ‘Tribunal odamatan nakloke.’
Hahalok illegál absolutamente nu’udar Violasaun Diretu Umanu (VDU), kontra Liberdade Akadémika tanba,”ami la’os mai tu’ir demonstrasaun. Atu mai tu’ir ezame,”informa porta-voz Estudante UNTL Fakuldade Diretu, Flora da Luz liu husi KI ba Jornalistas iha Kampus Sentral Caicoli, Kinta-feira ne’e.
Porta-voz Estudante UNTL Fakuldade Diretu-Flora deklara, liu husi KI hanesan Estudante hakarak deklara konaba insidente grave ida ne’ebé akontese iha loron (16/09/2025), envolve membru PNTL no BOP iha Kampus Sentrál UNTL.
Resintu
Iha membru Polísia hamutuk ho Unidade BOP sira tama iha resintu Kampus UNTL tama mai to’o iha Sala Aula. Halo asaun ba Estudante hanesan hakilar, baku, basa no hasa’i Estudante ho forsa dunik sa’i husi aula laran.
Nia hatutan, Liberdade Akadémiku no tratamentu ho dignu nu’udar Diretu Umanu -Diretu Konstitusionál (DU-DK). Insidente hamosu ta’uk, disrupsaun no preukupasaun bo’ot ba Liberdade no Autonomia Akademiku husi Estudante, Profissór no komunidade Akadémiku sira.
Protesaun
Nune’e, ba teritoria Kampus-Universidade iha rekoñesimentu no protesaun legal, Lei Internasionál proteze Kampus nu’udar espassu ba Liberdade Akadémika no integridade intelektuál. Estudante no Profissor/a inklui Funsionariu Akademiku sira tenke livre husi interverénsia Polísia no Militár.
Flora afirma, sira tenke livre no iha autonomia hodi asegura sira nia an, asesu diretu ba Edukasaun, Peskiza, espresaun opiniaun ho livre. Inklui atividade manifestasaun pasífika ou halibur malun hato’o sira nia kritiku, opiniaun no kontribusaun dialetika ba interese públiku.
Bandu
Tanba, Lei Internasional DU no Konstituisaun-Republika Demokratiku Timor-Leste (K-RDTL), bandu prezensa Polísia armadu iha sala aula no halo aktu illegal, ameiasa no detein Estudante, Profissor/a no Funsionariu Akademiku sira. Prinsípiu ida ne’e, estabelese iha Lei Internasionál DU inklui:
1.) Artigu 13 husi Paktu Internasionál konaba Diretu Ekonómiku (DE), Sosiál no Kulturál (ICESCR), garante diretu ba Edukasaun no proteze Liberdade Akadémika.
2.) Rekomendasaun UNESCO iha tinan 1997 konaba Estatutu Pessoál Profisór/a Ensinu Superiór (ES), Artigu 26-alineia 3, bandu interverénsia husi Autoridade Estadu (AE), inklui Forsa Polísia ou Militár iha resintu ou teritoria Instituisaun Akademiku ou ES.
3.) Paktu Internasionál konaba Diretu Sivíl (DS), no Polítiku (ICCPR), ninia preámbulu rekoñese no haforsa direitu ba Liberdade opiniaun no livre husi ta’uk, tanba sa’i nu’udar komponente DU fundamentál.
Tortura
Aleinde ne’e, tu’ir Artigu iha Paktu Internasionál DS no Polítiku hanesan: Artigu 7, proibisaun absoluta ba tortura no tratamentu kruél, dez-umanu ou degradante. Artigu 9, protesaun hasoru kapturasaun ou detensaun illegal ‘la tu’ir Lei. *Artigu 10, tratamentu umanu ba indivíduu hirak ne’ebé lakon sira ninia Liberdade. *Artigu 2, obrigasaun Estadu atu fornese remédiu efetivu ba violasaun diretu. Nune’e, tu’ir K-RDTL fornese salvaguarda legál klaru la permite aktu abuzu hanesan iha Artigu 30 ‘diretu ba Liberdade,’ Seguransa no integridade ema idak-idak’ husi Alineia 1-4 estipula katak; 1). Ema hotu iha diretu ba Liberdade, Seguransa no integridade ba nia an rasik. 2. La bele ka’er ou dadur ema ida, bainhira hahalok la tu’ir dalan ne’ebe hakerek tiha ona iha Lei ne’ebe hala’o daudaun nia laran, tenke hato’o bebeik detensaun ou dadur ema ne’e, nian ba Juiz ne’ebé iha kbi’it atu hare’e ba iha prazu legal laran.
Razaun
3. Ema hotu ne’ebe lakon ninia Liberdade tenke simu kedas informasaun loloos no momoos kona-ba razaun tansa nia dadur no tama iha kadeia no nia iha diretu hetan lisensa atu ko’alia rasik ho Advogadu husi nia maluk ida ne’ebe nia laran metin ba.
4.Ema ida la bele hetan tratamentu att, la’os umanu no degradante. Asaun husi Offisiál PNTL iha loron (16/09), nu’udar VDU, Krimi no aktu grave kontra Liberdade Akadémiku tu’ir prinsípiu Lei Internasionál DU, inklui kontra K-RDTL konaba diretu Liberdade pessoál, Seguransa no integridade sidadaun hotu.
Asaun
Husi KI hanesan Estudante UNTL hare’e ba aktu hirak ne’e,”Ami kondena maka’as asaun hirak ne’ebe membru sira halo no husu ho respeitu KomJer-PNTL, husu ba Governu relevante atu; * Hapara kedas ‘urjente’forma intervensaun Polísia hotu-hotu iha kampus UNTL laran no sala aula inklui ES sira seluk.
* Suspende no halo medida indixiplinar no prosesu Judisiál halo investigasaun ba Offisiál membru PNTL no BOP envolve halo asaun ou agresaun fíziku ba Estudante sira, hakilar, baku, basa no hasa’i sira ho Forsa inklui Estudante feto ida ne’ebé hetan rakut husi membru PNTL sa’i husi aula laran.
*Hasa’i diretiva ‘sirkular ou karta’ formál ida ne’ebé bandu prezensa Polísia, la autoriza, bandu hodi halo intervensaun ‘uza farda Polisia no armas’ iha resintu Universidade iha futuru, iha Kampus UNTL inklui ES sira seluk.
Relevante
“Ami ninia konkluzaun finál atu husu ba KomJer, Unidade Oolisia tomak iha Tl no BOP no Ministeriu relevante atu garante kampus, UNTL ninia areador inklui Estudante sira tenke livre husi intervensaun no aktu tama illegál ba areador Kampus.
Kampus UNTL no Kampus Universidade sira iha TL laran tomak tenke sa’i nafatin ambiente seguru no protezidu ba atividade Akademiku no livre husi intimidasaun, violénsia no interverénsia husi Estadu ou entidade husi li’ur, liu-liu ba Polisia ou Militar hirak ne’ebe uza farda no arma,”Flora relata.
Asaun hirak ne’e, esensiál atu tane a’as DU, proteze Liberdade Akadémika no Restaura konfiansa públiku ba PNTL no BOP nu’udar Instituisaun responsavel ba salvaguarda páz no Justisa no asegura Lei no Orden iha TL la’o tu’ir mandatu ou servisu Profissional.
Komandu-PNTL husu vitima ba asaun pessoal Polisia hafoin halo atuasaun ba manifestante hirak ne’ebe halo anarkizmu tama ba Kampus baku Estudante sira tenke aprezenta keixa nune’e, bele loke prosesu investigasaun.
KomJer-PNTL, Henrique da Costa hateten, situasaun hirak ne’e, mosu tanba iha buat balun provoka,”ita hare’e de’it iha loron hirak halo manifestasaun kuandu hakmatek PNTL la halo buat ida,”tenik nia.
Bainhira lansa fatuk sa’i ba halo Polisia sira kanek no manifestasaun sira kanek. Tenke buka tu’ir tanba fatuk tuda husi ne’eba entaun,”ita buka tu’ir autor ida iha parte ne’eba tan ne’e, PNTL sira tama ba,”haktu’ir KomJer-PNTL-Henrique.
Deskulpa
Maibe, depois ida ne’e,”ha’u rasik konvida alin reprezentante Estudante nain-16 sira mai halo dialogu ho PNTL iha Komandu Jeral. Ha’u rasik husu dezkulpa ba sira no ha’u dehan ba sira situasaun akontese la’os iha intensaun atu intervein alin sira ninia atividade Eskola nian,”dehan KomJer-PNTL-Henrique ba Jornalista iha Sala VIP Caicoli, Kinta-feira (18/09).
Ba oin,”ita se’i hadi’ak liu tan no husu ba Estudante sira atu organiza halo didi’ak liu tan atu la bele tuda fatuk sa’i fali husi areadore Kampus laran. PNTL sira nia prezensa iha ne’eba hodi asegura parte hotu no asegura alin sira atu hato’o hanoin ba parte ida ne’ebe alin sira atu ko’alia ba. PNTL sira iha ne’eba la’os atu impede,”dehan nia.
Aproveita
Maibe, iha ne’eba ema balun apriveita fali manifestasaun hodi halo Krimi hasoru parte Seguransa. “Ami mos hein hela ema se mak la satisfaz ho atuasaun ami nian, bele mai hato’o keixa tanba Lei ba ema hotu ne’ebe hato’o prosesu ba ami prontu ba hatan,”KomJer PNTL-Henrique hateten. Prosesu naruk se’i mai sira mos hatama hela prosesu tanba sira nia membru hamutuk nain-8 hetan kanek.
Avaliasaun
Aleinde ne’e, KomJer II-PNTL, Pedro Belo ho Komandante Munisípiu Dili (KMD), hala’o Avaliasaun ba ekipa hirak ne’ebe hala’o Seguransa maximu ba manifestasaun durante loron-3 laran la’o ho susesu maski, Estudante ho PNTL balun kanek, maibe sira nafatin halo Avaliasaun hodi hala’o Seguransa ho di’ak. Biban ne’e, Komisáriu Jerál Polísia, Henrique da Costa hateten, ohin KomJer ho II-KomJer konvoka enkontru ho KMD, Komandante Unidade, Xefi Departamentu (XD).
Ho ekipa hirak ne’ebe hala’o servisu durante loron-3 hodi asegura,”ita nia alin Estudante hirak ne’ebe hato’o sira ninia opiniaun ba Parlamentu Nasional (PN). Enkontru Avaliasaun ninia intensaun hodi hare’e hikas buat ne’ebe ita hala’o hodi hare’e buat hotu di’ak ona la’e.
Buat ne’ebe seida’uk di’ak ita buka hadi’ak ba oin servisu di’ak liu tan,”konfesa KomJer-Polísia-Henrique.
Atendimentu
Sira hare’e durante situasaun loron-3 membru ninia atendimentu oinsa. Tan ne’e, ohin loron sira enkontru Avaliasaun ba pontu ne’ebe presiza hadi’ak liu tan. Felizmente durante loron-3,”ita nia alin Estudante no hirak ne’ebe hato’o sira nia manifestante nia hanoin hodi buat hotu la’o di’ak, mezmu mosu Krimi ruma iha ne’eba.
Halakon
“Ita nia membru balun hetan kanek no alin manifestasaun sira balun hetan kanek la iha manifestasaun ida lakon vida durante halo manifestasaun loron-3 laran,”katak nia.
Servisu Investigasaun Kriminal (SIK)), rejista ba kazu balun ligadu ho situasaun ne’e. Orienta ba membru hirak ne’ebe hetan kanek hodi hato’o keixa halo prosesu. Iha tempu ne’eba iha loron primeru iha karreta ne’ebe Polisia sira lori hetan estragu no iha loron da-ruak karreta Governu hetan sunu. Tan ne’e, parte Investigasaun se’i hala’o hela prosesu atu haruka ba Ministériu Públiku (MP).
Klarifika
Horiseik,”ha’u koa’lia ho parte Investigasaun sira iha informasaun issu de’it, maibe seida’uk klarifika sira mai hato’o ona keixa ou lae. Tanba, nain ba karreta mai hato’o keixa atu bele kontinua halo prosesu.
“Ita bele hateten, horiseik iha susesu iha parte hotu, Estudante-PN, PNTL hanesan ponte de’it atu bele iha solusaun no evita mosu Anarkizmu. Liu husi PNTL II-Komandante, Pedro Belo mak dirije diretamente fasilita alin sira bele hasoru ho membru PN sira,”nia informa. Tu’ir, buat ne’ebe horiseik akompaña sira fo tempu hodi prepara sira akompaña no sira iha ona komunikasaun ba malun.(ercia)












