“Ha’u La Presiza Uma Boot, Ha’u Hakarak De’it Fatin Atu Hela” Tinan Tolu Hela Mesak, Balbina Husu De’it Uma Ki’ik Ida

banner 468x60

Dílipostnews.com, 04 Outobru 2026— Bainhira udan tun iha Aculaka, Suku Lahomea, Postu Administrativu Maliana, Munisípiu Bobonaro, Balbina Bui Guso la iha uma di’ak ida atu halai ba. Nia hela iha baraka ki’ik ida, mesak, ho kondisaun ne’ebé la konfortavel no la seguru bainhira udan no anin boot.

Iha tinan rua besik tolu ona, Balbina, ho idade 61, enfrenta loron no kalan mesak. Nia moris ho defisiénsia, no atu prepara hahán, hamanas bee ka kuru bee, dala barak tenke halo rasik, maski movimentu sira ba nia la fasil.

banner 336x280

Maibé husi difikuldade hotu ne’e, Balbina la husu buat barak. Nia hakarak uma simples ida ne’ebé bele taka nia hosi udan no loron, fatin ida ne’ebé bele halo nia sente seguru no moris ho dignidade.

“Ha’u husu ba Governu ajuda halo netik ha’u nia uma ne’ebé serve uitoan. La halo uma fatuk, maibé importante ha’u sente di’ak hodi hela. Ha’u la presiza uma boot ka uma di’ak… importante halo ha’u nia laran kontente,” nia hato’o ho lian ne’ebé nakonu ho esperansa.

Balbina moris iha 12 Janeiru 1965. Nia konta katak iha tinan 1975, bainhira situasaun difísil no família sira halai husik área ne’ebé sira hela, nia mós tenta tuir sira.

Maibé udan boot no mota ne’ebé tun halo nia monu no sofre mudansa permanente ba nia moris.

“Ha’u moris mai ne’e la’o ain dasa rai, maibé sei di’ak uitoan. Mai hosi ai-laran ne’e família sira halai hela ha’u. Udan boot no mota tun, fatuk kois mak ha’u monu tun,” nia konta ba jornalista sira iha Aculaka, Kinta-feira.

Desde kedas, nia moris ho defisiénsia. Iha tempu uluk, nia mós hetan terapia iha Bekora, Dili, maibé sasan apoiu sira la fasil atu uza.

Kalan-Loron Han Etu Maran, Balbina depende ba subsídiu Estadu ba ema ho defisiénsia. Kada fulan nia simu US$180. Osan ne’e nia uza ho kuidadu atu sosa foos, kafe no nesesidade básika sira.

Dalaruma, osan ne’ebé nia simu bele to’o fulan tolu tanba nia moris ho maneira simples tebes.

“Ha’u nee kalan-loron han etu maran. Ita uza fogaun no tasi elektriku mos la di’ak. Dalaruma ha’u tein etu ho kalan nian kedas,” nia dehan.

Iha tempu balu, bainhira nia presiza hahán ka bee, vizinu sira mak ajuda. Bainhira nia presiza foti osan subsídiu, xefe aldeia mós ajuda lori nia.

Maibé Balbina hateten katak nia la hakarak sai todan ba ema seluk. Nia uluk hela hamutuk ho inan-aman hakiak, maibé sira mate hotu ona. Nia deside hela mesak tanba la hakarak interfere ho família seluk ne’ebé iha responsabilidade ba sira nia oan.

Ba Balbina, uma ne’ebé nia hela agora la’ós de’it uma ki’ik. Uma ne’e mak nia refújiu ida-úniku.

Maibé bainhira tempu udan mai sai preokupasaun boot. Anin huu, udan-been tama, no nia tenke hein to’o tempu naruk atu kondisaun fila normal.

Vizinu Sasin Octaviana Pereira dos Santos Asa hateten katak nia sente triste haree Balbina hela mesak ho kondisaun hanesan ne’e.

“Nu’udar vizinu, ami ajuda oferese bee no hahán ruma. Nia hela mesak iha ne’e tinan rua besik tolu ona. Husu ba nai-ulun sira atu ajuda netik ema ho defisiénsia hanesan ne’e,” dehan Sasin.

Nia hatutan katak nesesidade Balbina la’ós de’it hahán.

“Bainhira udan no bailoron nee susar. Tanba tempu udan, anin huu no udan-been tama tan ba nia uma,” nia dehan.

“Ha’u Hakarak De’it Uma Ida ne’ebé Bele Proteje Ha’u”

Iha meio husi solidaun ne’ebé nia enfrenta, Balbina kontinua hein apoiu hosi Governu.

Nia la husu uma boot. La husu uma luxu. Nia husu uma simples ida, maibé seguru, atu udan-been labele tama no nia bele hela ho dame.

“Ha’u la presiza uma boot ou uma di’ak. Imi forsa iha halo fatuk ba imi, forsa laiha hadia de’it halo di’ak. Importante halo ha’u nia laran kontente,” nia dehan.

Pedidu Balbina simples, maibé iha nia laran iha esperansa boot: atu iha fatin ida ne’ebé nia bele bolu “uma”, no iha tinan sira mai nia labele tanba de’it moris mesak, maibé bele moris ho dignidade.

Xefe Aldeia Aculaka, Eduardo Lopes, hateten katak nia bebeik ona hato’o situasaun Balbina ba Servisu Solidariedade Sosial Munisípiu Bobonaro.

“Hau hato’o bebeik kona-ba inan faluk ida, defisiénsia nian. Depois nia hela mesak, hau hato’o atu kria netik kondisaun di’ak ba nia,” dehan Eduardo.

Xefe Unidade Asisténsia no Inkluzaun Sosial Munisípiu Bobonaro, Domingas Verdial, hateten katak autoridade sira iha ona dadus kona-ba Balbina no enkamina ona ba Ministériu relevante.

Nia dehan, apoiu hanesan ai-han kontinua fó ba Balbina ba tempu badak, maibé kona-ba uma dignu, autoridade sei bazeia ba dadus ne’ebé kompletu no orientasaun hosi Ministériu.

 

 

 

Autoridade Munisipál: Ema ho Defisiénsia Iha Direitu Hanesan

Prezidente Autoridade Munisipál Bobonaro, Paulo Moniz Maia, hateten katak ema ho defisiénsia sira tenke hetan atensaun no apoiu hanesan sidadaun sira seluk.

“Ami la halo diferensa entre ema ida ho ema seluk tanba sira hotu iha direitu hanesan,” dehan Paulo.

Nia hateten, iha kazu sira ne’ebé ema ho defisiénsia hela iha kondisaun difísil ka la iha fatin apropriadu atu moris, presiza iha resposta hosi autoridade relevante.

Tuir nia, programa Governu ba ema vulnerável presiza chega duni ba ema ne’ebé presiza apoiu, ho koordinasaun entre autoridade sentral, munisípiu, suku no aldeia.

“Programa sira la’ós de’it iha dokumentu ka iha planu, maibé bele chega duni ba ema ne’ebé presiza apoiu, liuliu ema ho defisiénsia no ema vulnerável sira,” nia hakotu.

Ba Balbina, pedidu ne’e sei nafatin simples: uma ki’ik ida ne’ebé bele taka nia hosi udan, loron no anin, atu nia bele kontinua moris ho dignidade.

 

Jornalista: Anita Silva

banner 336x280

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *