DiliPost.com-Povu Ki’ik Munisípiu Baucau (PKMB), husu IX Governu Konstitusional, Primeiru Ministru (PM), Kay Rala Xanana Gusmão atu la bele haruka bei-beik Juiz-Prokuardor atu ba hasa’e kapasidade iha Nasaun Estranjeiru hanesan Portugal. Tanba, durante ne’e, teoria Justisa husi Potugal halo beik povu ki’ik.
Liu husi Konferensia Inprensa (KI), porta-voz PKMB Francisco Loy Sahe hateten, uainhira Estadu no Governu kontinua haruka Juiz-Prokuardor ba hasa’e abilidade no kapasidade iha rai li’ur bele lori teoria Justisa nian husi Nasaun Estranjeiru mai kahur fali ba Timor-Leste (TL), Justisa nia funsionamentu.
Hataten, porta-voz iha Rejiaun Leste Munisípiu Baucau Loy Sahe iha Sede Baucau, foin lalais ne’e.
Loy Sahe akresenta, tanba relasiona akontesimentu destruisaun Ai-Meti Laran iha loron (16/11/2023), mosu despeju illegal hodi harahun povu ki’ik Manuel Gusmão nia natar no to’os inklui ai-horis balun.
Kolonial
“Ami povu ki’ik Munisípiu Baucau husu PM Xanana nu’udar no Xefi Governu, la bele haruka bei-beik Juiz-Prokuardor sira ba hasa’e kapasidade iha Portugal, atu lori Mala’e sira nia teoria Estranjeira/Kolonial mai kahur fali Republika Demokratiku Timor-Leste (RDTL) nia Justisa.
Hodi halo Justisa ne’e, ninia funsionamentu dala barak la afavor ba povu, tanba Juiz sira sadere liu ba Kolonealizmu nian antigu servidores ho surat tahan Koloneial hanesan daudaun ne’e, akontese.
Konaba destruisaun iha Ai-Meti-Laran no Becusse-Kraik, Ai-Meti-Laran iha loron (16/11/2023), Juiza Julmira A.B.S. husi Tribunal Distrital Dili (TDD) ho Manuel Tilman no Polisia Nasional Timor-Leste (PNTL), Dili liu husi II despeiju Administrativu illegal no dez-umanu hodi halo rahun povu ki’ik Manuel Gusmão nia natar no to’os ne’ebé dezde 1962 mai ho nia aman ‘Kele-Gamu,’ halo rahun ha’as hu’un, kulu tunu, kulu kama, kulu jaka, nu’u, ai-kameli ai-dila no ai-horis permanente seluk.
Tempu
Ai-horis hirak ne’e, kuda husi tempu naruk nu’udar objetivu Manuel nia diretu ba uzu espesiál husi Lei nu.13/2017, Artigu 15 no Artigu 21 ho nia rekejitus tomak. Maibe, Juiza Julmira hasa’e ba in-Justisamente iha nia dokumentus insentensa, komprova Julmira nia desizaun in-Justisa ne’ebé hatu’ur iha faktus inventadu ho okupasaun 2009.
Bazeia ba sasan ne’ebé Julmira halo rahun mak Juiz Jose Gonçalves no Sribuna da Costa iha prosesu anterior rua, idak-idak hatu’un desizaun inprosedente ba keixa ho okupasaun 2009 ne’ebé Maria Jose C.S. no Josefa H.S foti ba TDD.
Violasaun
Hatudu violasaun grave ba Maunel Gusmão nia diretu umanus ne’ebé tenke interprete tu’ir konvensaun Internasionál direitus umanus nian, konsagradu iha K-RDTL nian Artigu 23.
Antes asaun brutal ne’e, iha loron (10/11/2023), Juiza Julmira A.B.S. ho Ofisiál Justisa, Polisia no Guarda Munisípiu Dili husi II despeiju Administrativu ba povu ki’ik ne’ebé iha tiha ona diretu ba Lei uzu kapiaun espesiál RDTL nia Lei oan.
Tanba, hela tiha ona durante 46 anus iha fatin, maibé PM Xanana iha Tribunal halo intervensaun imediata hodi suspende Julmira nia desizaun no ezekusaun dez-umana, konsege hatama fali povu nia sasan ba uma laran no hatudu ba públiku Maromak nia Estatua balun ho kakorok ho asaun husi dez-umana ne’e.
Tradisional
Ho faktus hirak ne’ebé hatudu povu ki’ik Munisípiu Baucau ezije ba PM atu aselera suspende Juiza balun nia desizaun in-Justisa. Tanba, sira konsidera hanesan aktu dez-umanu no violasaun grave hasoru povu ki’ik sira nia direitus umanus.
Juiz-Prokuardor sira di’ak liu hasa’e formasaun ne’ebé kle’an iha TL ba sira nia teoria mentalidade rasik atu implementa loloos Lei liu-liu konaba K-RDTL, Artigu 118 nu.1 no Artigu 121 nu.2 haruka Juiz no Prokuardor ba aprende hamutuk ho Lia Nain iha Suku konaba Justisa Tradisionál hodi atualiza no aplika ho forma dinamika iha RDTL in-Justisa moderna.
Tu’ir, faktus mensinadu leten povu ki’ik husi Rejiaun Baucau ezije PM no Xefi IX Governu atu suspende lalais Julmira A.B.S. nia desizaun in-Justisa no despeiju Administrativu illegal, nu’udar aktus dez-umanu grave ba Manuel Gusmão nia direitus umanus.
Tanba, sidadaun Nasionál ne’ebe durante 61 anus iha terrenu Ai-Meti-Laran, tanba PM rasik suspende tiha ona Julmira A.B.S nia desizaun in-justisa no despeiju Administrativu dez-umanu hasoru povu ki’ik husi Becusse kraik ne’ebé hela ona mais ou menus 40 anus iha terreinu.
Provizoriu
Juiza implika iha desizoins in-Justisa hirak ne’e, la bele husik tan ka’er prosesu hanesan sura ho suspensaun provizoria ba prosesu Justisa sira seluk. Entre, ema ho baze iha pratika in-Justisa sira ne’e.
Governu ho nia Xefi Irmaun Kay Rala Xanana Gusmão iha kompetensia no poder ne’ebé povu fó tenke halo reformasaun lalais ba seitor Justisa. Atu fortalese Instituisaun no hola medidas auteridade hasoru ‘Oknum’ sira ne’ebé halo sala. Tanba, ema nia sala halo Instituisaun Justisa nian sa’i frazil, Instituisaun ida frazil halo RDTL mos sa’i Estadu frazil.
Tanba, tu’ir povu ki’ik sira to’o ona tempu atu sidadaun hotu respeita malun konaba diretu ema idak-idak.(cl)
