Dílipost.com, Loron 15 Juñu 2026 — Iha anin dader nian ne’ebé malirin iha sidade Dili, lian motor ida ho rona nakdoko lori karosa ki’ik ida iha kotuk. Husi karosa laran ne’e, morin pentolan manas nian namkari sa’e. Nia foti motor ne’e, mane foin-sa’e ida ho matan aas hateke ba leten kalohan nia naroman. Nia naran Marcos Benu Falo, foin-sa’e ho tinan 30 ne’ebé mai husi knua Na’u, Suku Kuina, Pante Makassar, RAEOA (Oe-cusse).
Marcos la’ós de’it fa’an pentolan hodi buka moris ba nia an rasik. Iha ninia kotuk, tinan barak nia laran, nia lori kbiit no mehi boot hodi sai liman-ain ba inan-aman no ninia alin sira iha foho Oe-cusse.
Sakrifísiu Husi Tinan 2007, Husik Eskola Tanba Ekonomia, Nu’udar oan da-lima husi maun-alin na’in ualu (mane 2, feto 6), Marcos hatene moris nu’udar oan agrikultura iha foho. Iha tinan 2003, nia hahú ninia primeiru pasu iha Eskola Primária Manabenu. Maibé, mehi atu tuur naruk iha kadeira eskola nian tenke naksobu kuandu nia foin to’o de’it klase lima iha tinan 2007.
Ekonomia uma-laran ne’ebé la sufisiente, inklui mós oan barak, dudu Marcos hodi foti desizaun todan, para eskola hodi fó oportunidade ba alin ikun mesak mak kontinua eskola.
“Ha’u sente ladun di’ak kuandu depende de’it ba inan-aman. Sira ferik-katuas ona, serbisu nu’udar agrikultór hodi sustenta ami barak hanesan ne’e, sira-nia forsa la to’o,” Marcos hanoin fali ninia pasu uluk nian.
Iha tinan 2010, ho idade foin tinan 14, Marcos foti pasta hodi mai Dili. Sidade boot ne’e simu nia ho dalan estrada ninin, fatin ne’ebé nia hahú fa’an mantolun daan. Osan sentavus ne’ebé nia hetan, nia haruka fila ba Oe-cusse hodi ajuda selu alin sira-nia eskola no sustenta katuas Domingos Lafu Falo no inan Rozita Sufa Falo.
Husi Karosa Dudu To’o Sosa Motor Ho Kosar-Ween Jornada moris Marcos nian la’ós la’o de’it.
Husik tiha fa’an mantolun iha tinan 2014, nia koko serbisu iha loja durante tinan rua. Maibé, tanba serbisu ne’e todan liu no rezultadu ladun diak, nia hili fila ba Oe-cusse hodi ajuda fali katuas sira halo to’os no natar.
Iha tinan 2022, Marcos fila fali mai Dili ho mehi foun: negósiu pentolan.
Dahuluk hahú, Marcos tenke dudu karosa la’o ain duni husi bairru ba bairru, dudu todan iha manas laran. Maibé ho pasiénsia no fuan ne’ebé labele tarata, osan ne’ebé nia hetan loron-loron nia tau hamutuk durante tinan ida ho balu. Husi ninia kolen duni, nia konsege sosa motor ida hodi uza ba negósiu ki’ik ne’e to’o agora.
Agora, kada loron husi dader to’o loraik, Marcos bele hetan rendimentu hamutuk $45, dalaruma menus uitoan kuandu kompradór sira dadi-la’as. Maibé osan ne’e sikat ona hodi kontinua dudu moris ba ozaun.
“Lalika Moe Faan Sasan”
Husi motor pentolan nian ne’ebé la’o duni iha sidade Dili, Marcos hato’o mensajen ida ne’ebé metin tebes ba maluk foin-sa’e no estudante sira iha Timor-Leste. Ba nia, dignidade la’ós depende ba kalsu sapatu mutin no tur iha eskritóriu, maibé husi liman ne’ebé badinas.
“Ha’u nia mensajen ikus ba kolega sira, lalika moe fa’an sasan saida de’it. Maske estudante mós, ita labele depende de’it ba inan-aman. Ita tenke halo negósiu ki’ik hodi haforsa tan inan ho aman iha foho ne’ebá, no labele hanoin mak husu de’it osan husi inan-aman,” Marcos taka ho lian laran-metin.
Marcos Benu Falo hatudu ona katak, maske la hotu eskola primária, ninia hanoin no domin ba família boot liu, dezafiu hotu ne’ebé nia hasoru. Husi Oe-cusse to’o Dili, ho pentolan nia fo moris ba ninia família iha Raeoa.
Jornalista : Azacsi Quintão
