Husik Kadeira Eskola Tanba Alin Sira, Luta iha Dili ho Motor

banner 468x60

Dílipost.com, Loron 15 Juñu 2026 —  Iha dader ida iha sidade Dili, anin malirin sei senti, maibé estrada sira komesa nakonu ho movimentu. Motor sira liu malu, kareta sira lao lalais, no ema sira hahú tama ba atividade loron-loron. Iha movimentu ne’ebé la para, lian motor ida rona nakdoko, lori karosa ki’ik ida ne’ebé nakonu ho pentolan.

Husi karosa laran, morin pentolan manas nian namkari sa’e ba leten. Morin ne’e mistura ho anin dader, no sai sinal katak iha ema ida ona komesa nia servisu, iha tempu ema balu sei foin hahú sira-nia loron.

banner 336x280

Mane foin-sa’e ida mak iha kotuk motor ne’e. Nia foti motor ho atensaun, haree ba estrada, no kontinua lao. Nia naran Marcos Benu Falo, tinan 30, mai husi knua Na’u, Suku Kuina, Pante Makassar, RAEOA (Oe-cusse).

Ba ema balu, nia bele haree de’it hanesan vendedor pentolan ida ne’ebé lao husi fatin ida ba fatin seluk. Maibé, iha kotuk nia servisu loron-loron, iha istória ida ne’ebé naruk: istória kona-ba labarik ida ne’ebé tenke husik eskola, jovem ida ne’ebé mai Dili ho idade ki’ik, no mane ida ne’ebé agora luta hodi sustenta família.

Pentolan ne’ebé Marcos fa’an la’ós de’it ai-han ida. Ba nia, pentolan sai parte husi meiu moris. Motor ne’ebé nia uza la’ós de’it transporte. Motor ne’e mak rezultadu husi osan ne’ebé nia rai hamutuk durante tinan ida ho balu.  estrada sidade Dili ne’ebé nia lao loron-loron mak sai testemuña ba sakrifísiu ida ne’ebé hahú iha foho Oe-cusse.

Marcos moris nu’udar oan da-lima husi maun-alin na’in ualu, ho mane rua no feto neen. Nia moris iha família agrikultór iha knua Na’u. Iha uma-laran, vida depende barak ba to’os no natar. Inan-aman servisu hodi buka ai-han no osan, maibé família ho oan barak halo responsabilidade ne’e sai todan liután.

Desde ki’ik, Marcos hatene katak vida la’ós bá eskola. Iha uma, nia haree inan-aman servisu iha to’os. Nia haree katak osan ne’ebé tama iha uma-laran tenke fahe ba nesesidade barak. Ai-han, roupa, eskola no nesesidade seluk hotu presiza osan.

Maibé, hanesan labarik seluk, Marcos mos iha mehi. Iha tinan 2003, nia hahú eskola iha Eskola Primária Manabenu. Iha tempu ne’ebá, nia iha esperansa atu kontinua aprende no, se iha oportunidade, bele tuur naruk iha kadeira eskola nian. Maibé, realidade ekonomia família nian la permite mehi ne’e lao tuir planu.

Iha tinan 2007, bainhira nia foin to’o klase lima, Marcos tenke para eskola. Nia idade sei ki’ik, maibé desizaun ne’ebé nia foti mak desizaun boot ida ba nia futuru.

Nia la para eskola tanba la iha interese atu aprende. Nia para tanba família presiza ajuda.

Ekonomia uma-laran ne’ebé la sufisiente, hamutuk ho oan na’in ualu, halo inan-aman nia kapasidade sai limitadu. Marcos kompriende situasaun ne’e no hahú hanoin kona-ba oinsá atu ajuda.

“Ha’u sente ladun di’ak kuandu depende de’it ba inan-aman. Sira ferik-katuas ona, serbisu nu’udar agrikultór hodi sustenta ami barak hanesan ne’e, sira-nia forsa la to’o,” Marcos hanoin fali.

Desizaun ne’e bele haree simples bainhira ita haree husi distánsia. Maibé, ba labarik ida ne’ebé iha mehi atu kontinua eskola, husik kadeira eskola la fasil.

Iha tempu ne’ebá, Marcos tenke simu realidade, se nia kontinua eskola, nia bele hetan oportunidade ba nia an; maibé se nia para, nia bele ajuda família no fó oportunidade ba alin sira.

Nia hili opsaun. Mai Dili ho Idade 14 Tinan

Tinan tolu depois, iha 2010, Marcos foti pasta no mai Dili. Nia idade foin 14 tinan.

Dili iha tempu ne’ebá bele haree hanesan sidade ida ne’ebé boot liu husi realidade ne’ebé nia hatene iha Oe-cusse. Estrada, ema barak, komérsiu no movimentu sidade sai buat foun ba nia.

Maibé, nia la mai ho apoiu boot ka kapitál. Nia mai ho vontade atu servisu.

Iha Dili, nia hahú fa’an mantolun daan. Servisu ne’e la kolen maibé ba nia, ida ne’e mak dalan atu hetan osan. Loron-loron, nia buka kompradór, fa’an sasan no rai osan ne’ebé nia bele.

Osan ne’ebé nia hetan la hotu ba nia rasik. Nia haruka fila ba Oe-cusse hodi ajuda selu eskola ba alin sira no sustenta inan Rozita Sufa Falo no katuas Domingos Lafu Falo.

Iha idade ne’ebé joven barak sei hela iha uma ho inan-aman, Marcos hela mesak iha sidade no komesa lao kona-ba nesesidade família.

Nia hahú aprende katak osan ne’ebé ema hetan husi servisu iha responsabilidade. Dalaruma nia presiza hakotu buat ida ne’ebé nia hakarak atu bele fó ba família.

Servisu iha estrada ninin mos hanorin nia kona-ba ema. Iha loron ema sosa barak, iha loron ema sosa uitoan. Dalaruma nia bele fila ba uma ho osan ne’ebé di’ak, maibé iha loron seluk nia rendimentu ki’ik.

Iha tinan 2014, depois de tinan balu fa’an mantolun, Marcos koko serbisu iha loja. Nia servisu iha loja durante tinan rua, ho esperansa katak oportunidade ne’e bele fó rendimentu di’ak liután.

Maibé realidade servisu ne’e la tuir nia esperansa. Serbisu todan, maibé rezultadu ladun di’ak. Marcos tenke avalia fali nia situasaun. Iha ikus, nia deside fila ba Oe-cusse.

Fila ba Oe-cusse la’ós sinal katak nia derrota. Nia fila hodi ajuda inan-aman iha to’os no natar. Nia ajuda iha atividade agrikultura, servisu ne’ebé nia hatene desde labarik.

Iha foho, nia fila ba realidade ne’ebé nia husik bainhira mai Dili. Maibé, agora nia haree moris ho matan ida ne’ebé diferente. Nia esperiénsia servisu iha sidade, hatene kona-ba osan no hatene katak buka moris presiza pasiénsia.

Durante períodu ne’e, mehi atu iha negósiu rasik sei hela iha ninia hanoin.

Iha tinan 2022, Marcos foti desizaun ida tan: fila fali mai Dili. nia la mai de’it atu buka servisu. Nia mai ho ideia atu hahú negósiu pentolan.

Dahuluk, negósiu ne’e la iha motor. Nia tenke dudu karosa ho ain, husi bairru ida ba bairru seluk. Dalan Dili nia manas. Karosa bele todan, liuliu bainhira nakonu ho pentolan no sasan. Marcos tenke dudu, para, fa’an, depois kontinua fali.

Iha loron balu, nia bele sente kole. Maibé, ninia objetivu boot halo nia kontinua.

Nia hatene katak se nia para, osan mos para. Se nia kontinua, maski uitoan-uioan, iha possibilidade atu rai osan.

Entaun nia komesa rai osan ne’ebé nia hetan loron-loron. Nia la gasta hotu. Nia tau hamutuk osan durante tinan ida ho balu.

Husi kolen ne’e, nia konsege sosa motor ida. Motor ne’e sai mudansa boot ba nia negósiu. Motor ne’ebé Sai Símbolu ida ba nia katak esperansa sei mai.

Motor Marcos nian bele haree hanesan buat simples. Maibé, “se ita hatene nia istória, motor ne’e iha signifikadu boot,”.

Motor ne’e mak rezultadu husi tinan ida ho balu nia rai osan. Osan ne’ebé nia rai mai husi pentolan ne’ebé nia fa’an. Nia la sosa ho empréstimu boot ka osan husi família. Nia hetan husi ninia kolen rasik.

Agora, ho motor, nia la presiza dudu karosa ho ain ba bairru hotu. Nia bele lori sasan ho lalais, muda fatin no buka kompradór iha área ne’ebé luan liután.

Motor ne’e mos fó oportunidade ba nia atu aumenta efisiénsia. Se antes nia gastu tempu no forsa barak atu dudu karosa, agora nia bele konsentra liután ba negósiu.

Maibé, motor la halo nia servisu sai fasil tomak. Nia sei tenke komesa dader, prepara sasan, lao ba estrada, buka kompradór no fila bainhira loron remata.

Agora, Marcos bele hetan rendimentu hamutuk besik $45 kada loron, husi dader to’o loraik. Maibé, nia hatene katak rendimentu ne’e la fixu.

Iha loron kompradór barak, osan bele di’ak. Iha loron seluk, kompradór sira dadi-la’as no rendimentu bele menus.

Ba negósiu ki’ik, situasaun hanesan ne’e normal. Tanba ne’e, Marcos aprende atu la haree osan loron ida de’it. Nia tenke haree rendimentu durante semana no fulan, no mos haree gastu ne’ebé presiza atu kontinua negósiu.

Pentolan presiza matéria-prima. Motor presiza gasolina no manutensaun. Família presiza apoiu. Nia rasik mos presiza osan ba nesesidade loron-loron.

Osan ne’ebé tama, entaun, tenke fahe ho kuidadu. Ba Marcos, $45 la’ós de’it númeru. Iha osan ne’e, iha istória ida kona-ba dader barak, manas, kole, dalan naruk no pasiénsia.

Família Sei Sai Nia Razaun Prinsipál, Maski Marcos hela iha Dili, ninia hanoin seidauk dook husi Oe-cusse.

Nia família mak razaun boot ida ne’ebé halo nia kontinua servisu.

Alin sira ne’ebé nia ajuda desde nia mai Dili, inan-aman ne’ebé nia preocupa, no uma-laran iha foho hotu sei hela iha ninia hanoin.

Nia sakrifísiu husi idade ki’ik agora sai parte husi nia identidade. Nia la haree família nu’udar responsabilidade ne’ebé hotu iha momentu ida. Ba nia, ajuda família mak prosesu ne’ebé kontinua tuir nia kapasidade.

Bainhira nia iha osan, nia ajuda. Bainhira rendimentu menus, nia ajusta. Importante mak nia la husik responsabilidade ne’e.

Iha ninia istória, iha mos pergunta ida kona-ba edukasaun. Marcos para eskola iha klase lima, maibé nia sempre hatene katak edukasaun iha valor. Tanba ne’e, nia hakarak alin sira hetan oportunidade ne’ebé nia rasik la konsege hetan.

Iha maneira ida, ninia sakrifísiu sai ponte ba alin sira.

“Lalika Moe Fa’an Sasan”

Iha sidade ida ne’ebé ema balu konsidera servisu escritório nu’udar símbolu susesu, Marcos iha mensajen diferente.

Ba nia, ema la presiza moe tanba fa’an sasan.

“Ha’u nia mensajen ikus ba kolega sira, lalika moe fa’an sasan saida de’it. Maske estudante mós, ita labele depende de’it ba inan-aman. Ita tenke halo negósiu ki’ik hodi haforsa tan inan ho aman iha foho ne’ebá, no labele hanoin mak husu de’it osan husi inan-aman,” nia dehan.

Mensajen ne’e la’ós teoria. Nia mai husi esperiénsia rasik.

Nia rasik para eskola tanba família presiza. Nia mai Dili ho idade 14. Nia fa’an mantolun. Nia servisu iha loja. Nia fila ba to’os. Nia fila fali mai Dili. Nia dudu karosa. Nia rai osan. Nia sosa motor.

Entaun, bainhira nia dehan “lalika moe fa’an sasan”, nia ko’alia husi dalan ne’ebé nia la’o rasik.

Servisu Ki’ik, Dignidade Boot, Istória Marcos Benu Falo mos lori ita ba pergunta ida kona-ba saida mak ita bolu “susesu”.

Ba ema balu, susesu bele medida husi diploma, kadeira eskritóriu, uma boot ka kareta di’ak. Maibé ba Marcos, susesu bele hahú husi buat simples: iha servisu, hetan osan ho maneira honesta no bele ajuda família.

Nia la nega valor edukasaun. Maibé nia hatudu katak ema ne’ebé la iha oportunidade eskola bele mos iha kapasidade atu servisu, aprende no harii negósiu.

Pentolan ida iha karosa ki’ik la bele muda sidade tomak. Maibé ba família ida, nia bele halo diferensa.

Motor ida la bele rezolve problema ekonomia hotu. Maibé ba Marcos, motor ne’e fó oportunidade atu servisu ho di’ak liután.

Osan $45 iha loron ida la halo ema sai riku. Maibé, bainhira osan ne’e uza atu sosa matéria-prima, sustenta família no kontinua negósiu, nia iha valor liu husi númeru.

Iha dader sira seluk, Marcos sei kontinua hahú nia atividade hanesan biasa. Nia sei prepara pentolan, tau iha karosa, liga motor no sai ba estrada.

Sidade Dili sei kontinua muda. Estrada sei nakonu. Kompradór sei mai no sei la mai. Loron balu manas liu, loron balu anin malirin. Rendimentu mos sei la hanesan.

Maibé, Marcos ona aprende atu la depende ba loron ida de’it.

Nia hatene katak moris mak prosesu.

Husi labarik ida iha Oe-cusse ne’ebé husik eskola iha klase lima, nia sai jovem ida ne’ebé mai Dili ho idade 14. Husi vendedor mantolun, nia sai trabalhador iha loja. Husi agrikultór iha foho, nia fila ba Dili ho mehi negósiu. Husi dudu karosa ho ain, nia agora lori motor ida ne’ebé nia sosa ho osan rasik.

Kada etapa iha nia istória.

No kada etapa lori nia besik liután ba objetivu ida: bele moris ho nia liman rasik no kontinua ajuda família.

Husi Oe-cusse ba Dili Iha finál, istória Marcos Benu Falo la’ós de’it kona-ba pentolan.

Istória ne’e kona-ba família ida iha Oe-cusse. Kona-ba inan-aman agrikultór ne’ebé servisu ho forsa ne’ebé limitadu. Kona-ba oan na’in ualu ne’ebé tenke fahe oportunidade. Kona-ba labarik ida ne’ebé hili para eskola atu fó oportunidade ba nia alin.

Istória ne’e kona-ba jovem ida ne’ebé ho idade 14 tenke aprende moris iha Dili. Kona-ba karosa ne’ebé nia dudu iha manas. Kona-ba osan sentavus ne’ebé nia haruka ba uma. Kona-ba tinan ida ho balu nia rai osan hodi sosa motor.

No liuliu, istória ne’e kona-ba dignidade.

Marcos hatudu katak servisu ki’ik la signifika mehi ki’ik. Fa’an pentolan la signifika ema menus. Dudu karosa la signifika ema la iha futuru.

Dala ruma, futuru hahú husi karosa ida iha estrada ninin.

Dala ruma, mehi hahú husi osan sentavus ne’ebé ema rai iha loron ida.

Dala ruma, susesu hahú bainhira ema foti desizaun atu la depende de’it ba ema seluk.

Husi knua Na’u iha Oe-cusse to’o sidade Dili, Marcos Benu Falo lori pentolan, motor no ninia esperansa. Iha kotuk ninia servisu loron-loron, iha família ida ne’ebé nia nafatin hanoin.

No iha oin, iha dalan ida ne’ebé sei naruk.

Marcos sei lao nafatin.

Tanba ba nia, servisu la’ós de’it kona-ba buka osan.

Servisu mak maneira ida atu hatudu domin ba família, rai dignidade no harii futuru — hahú husi buat ki’ik ida, maibé ho fuan ne’ebé boot.

Jornalista  : Azacsi Quintão 

banner 336x280

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *