DiliPos.com— IX Governu Konstitusionál liuhusi Ministériu Administrasaun Estatál (MAE) hahú ona prepara dalan ba kria podér lokál ka dezentralizasaun totál ne’ebé planeia sei akontese iha tinan 2027.
Ministrus Administrasaun Estatál, Tomás Cabral hateten Tuir relatóriu preliminar ne’ebé aprezenta ona ba Primeiru-Ministru (PM) Kay Rala Xanana Gusmão, ekipa avaliasaun foin lalais ne’e tun ba terrenu hodi haree kondisoes mínimu iha munisípiu sira.
Nia subliña Rezultadu hatudu katak husi munisípiu 12, hamutuk munisípiu lima (5) hetan kategoria “Muito Bom”, enkuantu hitu (7) seluk hetan kategoria “Bom”.
Transizisaun ba Autonomia Finanseira, Prosesu ne’e sei la’o tuir kadiak legál ne’ebé rigorozu. Hafoin PM simu relatóriu kompletu, Governu sei aprova Rezolusaun ida ne’ebé tuirmai sei lori ba Parlamentu Nasionál hodi regula ho lei espesífiku.
Desizaun kona-ba munisípiu hira mak sei hahú uluk transizisaun ne’e depende ba Konsellu Ministrus. Maibé, lei mós prevé katak se munisípiu 12 mak avansa hotu, Orsamentu Jerál Estadu (OJE) tenke sa’e tanba porsentu 20 (%) husi OJE tenke foka ba dezenvolvimentu iha baze (kraik).
”Ita tenke fó (podér) tanba sira mak hela ho populasaun. Munisípiu Dili de’it iha populasaun na’in 270 mil, ita tenke kria kondisoes ba ema nia moris, dehan kestaun ne’e iha sorumutu ho PM
Estatutu Oé-Cusse no Ataúro,” dehan Ministru Tomas ba jornalista iha INAP Komoro, Segunda feira(29/12/2025).
Tanba ne’e Kona-ba Rejiaun Administrativa Espesiál Oé-Cusse Ambeno (RAEOA), Primeiru-Ministru husu mós atu halo levantamentu tanba sira parte husi territóriu nasionál ne’ebé la bele sees husi governu lokál. Iha fali fulan Janeiru oin, ekipa ida sei tun ba RAEOA hodi avalia orsamentu ne’ebé gasta ona no prepara instalasaun komisaun organizadora.
Enkuantu ba Ataúro, relatóriu ne’e klarak katak nafatin sai nu’udar Autoridade Administrativa no seidauk bele sai munisípiu tanba lei ezije mínimu eleitores na’in 50.000, maibé sira kontinua simu fundu husi governu sentrál hodi la’o ba oin.
Dezafiu Tékniku no Setór Privadu Iha parte seluk, Governu tau mós atensaun ba kapasidade tékniku iha munisípiu sira, liuliu kona-ba projetu dezenvolvimentu (PDN). Ministériu Obras Públikas (MOP) sei fó asisténsia tékniku ba setór privadu iha kategoria C, tanba sira mak sai “forsa” ba governu munisipál.
”Iha estrutura administrasaun tenke rona malu, labele politiza governasaun. Se politiza, servisu sei la la’o,” subliña iha relatóriu ne’e.
Atu remata, MAE mós informa katak kona-ba programa PNDS, enkontru komunitária ne’ebé baibain halo iha Fevereiru ka Marsu bele hetan atrasu uitoan tanba presiza tuir regras foun no lei foun ne’ebé vigora ona, hodi garante katak jestaun orsamentu iha munisípiu sira la’o ho transparénsia no efisiénsia.
Jornalista : Azacsi Quintão












