28 Novembru 1975 Is Ba RDTL

Nasional631 Views
banner 468x60

Dilipoost.com-Ukun rasik aan ne’ebé hakerek ho ran, no ukun rasik aan ne’ebé hola kotuk ho mate no terus, lakon hodi hanoin hikas ba kotuk iha loron 28 Novembru 1975 ne’ebé mosu istória Timoroan nia independénsia nune’e iha loron 28 de Novembru loron ne’ebé is Nasaun Repúblika Demokrátika Timor-Leste (RDTL).

Prezidente Repúblika (PR) Jose Ramos Horta liu huso nia diskursu iha ámbitu selebrasaun loron proklamasaun unilaterál independensia ba dala-50 katak, ne’ebé hala’o iha Palásiu Governu Sesta (28/11).

banner 336x280

“Ohin ita selebra data ida ne’ebé sai iis loos ba ita-nia identidade nasionál: Aniversáriu ba dala-50 Proklamasaun Unilaterál Independénsia Repúblika Demokrátika Timor-Leste nian. La’ós de’it data ida iha kalendáriu; ida-ne’e maka eku moris hosi aten-barani, memória no espíritu ne’ebé labele nakfera hosi povu ida ne’ebé, maski iha oras ne’ebé nakukun liu, nunka lakon fiar no la husik esperansa mate,” hateten PR Horta.

Nia konta, iha tinan lima nulu liu ba, parte sira nia grupu, entre sira laiha ida mak mak hasai estuda universidade ka matenek, maibé ho mehi joven sira nia husi grupu ki’ik ida ne’ebé makas katak Timor-Leste merese livre.

Tinan lima nulu liubá, ha’u halo parte iha grupu ki’ik ida hosi joven mehi na’in sira, maioria lahó estudu universitáriu ne’ebé ramata ona, ami barak maka “dropouts”, maibé hotu-hotu dudu hosi buat ida ne’ebé boot liu duké koñesimentu akadémiku: konviksaun ne’ebé maka’as katak Timor-Leste merese atu sai livre.

“Ami laiha diploma, maibé ami iha korajen atu imajina buat ne’ebé imposivel. Ami laiha esperiénsia Estadu nian, maibé ami iha serteza katak povu tomak iha direitu ba dignidade, ba autodeterminasaun no ba respeitu entre nasaun sira. Loron ohin maka loron ida ba reflesaun no reverénsia”.

“Loron ida atu ita hakruk ho respeitu ba Martir no Eroi sira Independénsia nian, ba vítima inosente sira, ba sira ne’ebé, maski iha ita-nia leet, luta iha ita-nia fileira, hetan akuzasaun nu’udar “traidór”—sira ne’ebé liu tiha ona no sira ne’ebé la’o nafatin hamutuk ho ita. Sira ne’ebé nia naran hakerek iha istória ka harii iha estátua sira iha nasaun tomak, no sira ne’ebé sei sai anónimu ba nafatin, subar iha livru nia ninin no iha memória nonook família ka komunidade sira-nian, maibé lahó sira ita-nia liberdade sei nunka sai posivel”, tenik PR Horta.

Xefi estadu Subliña, Sira maka, dala barak ho sakrifísiu sira-nia moris rasik, harii aliserse sira ne’ebé ita-nia liberdade, Timor-Leste nia direitu fundamentál no Timor Leste nia Estadu Direitu Demokrátiku ohin loron hela.

Erói sira-ne’e barak maka prezente iha fotografia sira ne’ebé hatudu iha dalan sira sidade Díli nian no iha materiál ofisiál sira ne’ebé prepara hosi Komisaun

“Organizadora, ho lema: “Atu selebrasaun tinan 50, hosi pasadu nian, garante mai ita konfiansa iha prezente no esperansa ba futuru.” Ita hanoin hikas, uluknanain, Membru sira Governu 1975 nian, ne’ebé tinan lima-nulu liubá partisipa iha leitura istórika proklamasaun ita-nia Independénsia nian.Ita mós hanoin, ho admirasaun kle’an, Eis-Kombatente FALINTIL sira ne’ebé, iha ai-laran no iha klandestina, lori todan ne’ebé toos liu hosi rezisténsia armada”.

“Ita hanoin hikas, ho onra boot, sira ne’ebé mate tiha ona, no ita kumprimenta ho gratidaun sira hotu ne’ebé la’o nafatin hamutuk ho ita, hodi kontinua serbí Nasaun ho aten-barani, dedikasaun no sentidu misaun nian ne’ebé nunka nakdoko,” dehan PR Horta.

Nia haktuir, entre sira-ne’e, no barak seluk tan ne’ebé nia naran labele inklui iha lista ruma, maka forsa loloos Timor nia Istória nian — forsa ida ne’ebé halo hosi silénsiu, sakrifísiu no domin ba nasaun.
No Fotografia sira ne’ebé namkari iha sidade hanesan omenajen simbóliku ida, maibé nunka kompletu.

Nune’e mós fotografia sira la kapta raan, kosar no matan-been hotu-hotu ne’ebé forma Timor-Leste nia Luta Libertasaun Nasionál.

Barak sei sai anónimu ba nafatin; lian barak lakon ona lahó rejistu; ain-hakat barak mak lakon iha foho no foho-leet sira rezisténsia nian.

“Maibé hotu-hotu, maski sira ne’ebé la mosu iha mural sira ka la temi iha diskursu sira, moris nafatin iha ita-nia povu nia memória kle’an no iha aliserse invizível ita-nia liberdade nian. Tanba ne’e mak ohin ita evoka mós figura sivíl no relijioza boot sira ne’ebé, ho korajen morál no ho vizaun umanista, halakan tinan nakukun sira okupasaun nian,” akresenta PR Horta.

Nia afirma, hanoin hikas Knaar Igreja Katólika nian, liuhusi Monseñor Dom Martinho da Costa Lopes ne’ebé labele haluha, Bispu Dom Filipe Ximenes Belo, no mós personalidade sira hanesan Fernando Lassama de Araújo, João Carrascalão no Mário Carrascalão, entre sira seluk — mane sira ho dalan oioin, maibé unidu hosi domin ida de’it ba país no determinasaun ida de’it hodi asegura liberdade no konstrusaun ba baze sira Estadu Timorense nian.

“Ita selebra prezente: Timor-Leste ida livre, soberanu no independente. No, orientadu hosi memória ita-nia eroi sira nian hanesan búsola, ita haree ba futuru ne’ebé ita hakarak no iha kapasidade tomak atu harii—futuru ida ho prosperidade hamutuk, dezenvolvimentu kontínuu no afirmasaun internasionál, ba Nasaun modernu ida, respeitadu no seguru iha nia fatin iha mundu, integradu tomak iha ASEAN no komunidade internacional sira-nian,” konklui PR Horta. (lx)

banner 336x280

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *