DÍliPost.com – Hakerek nain livru Zeferino Viegas Tilman hateten katak nia hakerek livru ida ne’ebé prinsipálmente narra istória moris inan-aman nian, Raul Armando Tilman no Blandina Viegas Tilman, husi inísiu sira hasoru malu to’o kaben, no oinsá sira hamutuk hasoru situasaun di’ak no aat iha moris, liu-liu iha konteksu Luta Libertasaun Timor-Leste.
“Ha’u hakerek asuntu sira ne’e laos de’it kona-ba sira nain-rua, maibé mos kona-ba liña jerasaun husi oan sira, bei-oan sira, inklui familia husi parte aman no inan nian ne’ebé daudaun iha, no jerasaun tuirmai sira seidauk hatene istória ne’e. Tanba ne’e, ha’u hakerek livru,” dehan Zeferino ba jornalista Dili Post iha Xanana Reading Room, Lesidere.
Livru ne’e iha kuaze kapitulu 20, ho kapitulu importante sira ne’ebé fó atensaun ba istória familia, envolvimentu iha Luta Libertasaun, no mos kona-ba oan no bei-oan sira.
Durante prosesu hakerek livro, halo mos intervista ba autor sira nomos halo intervista ho fukun sira ne’ebé fó dadus importante, liu-liu uma-ulun sira iha suku Tapo. Kapitulu dahuluk livru nian esplika kona-ba suku Tapo no kultura lokal nian.
“Ha’u hahú hakerek istória inan-aman husi uma lisan, depois kontinua to’o tempu sira hasoru malu no envolve an iha Luta Libertasaun. Ha’u halo intervista ho kolega sira ne’ebé uluk hamutuk ho ha’u nia aman, inklui sira ne’ebé hatene loos situasaun no lala’ok iha tinan 1975,” dehan nia.
Zeferino hatete katak prosesu hakerek livru presiza tempu kuaze fulan 6 to’o 7, tanba nia halo peskiza, analiza dadus, no mos kontinua ho peskiza doutoramentu iha Bali, antes kompleta livru ne’e.
Autor nia familia mos envolve direitamente iha prosesu peskiza. Nia oan sira, alin sira, no nia oan mane bo’ot iha Maliana partisipa iha intervista hodi fahe informasaun kona-ba akontesimentu iha Tapo iha tinan 1975, ne’ebé depois elabora no halo kompleta dadus sira iha livru.
“Dezafiu bo’ot liu mak fotografia husi tempu araska, liu-liu foto inan-aman nian. Ha’u uza fotografia tuan sira ne’ebé at ona, depois modifika ho teknologia AI atu hanesan ho imajen orijinál, maski la loos 100 porsentu. Ida ne’e mak dezafiu ida ne’ebé boot,” hatete nia.
Konteksu Istóriku Luta Libertasaun
Depois de Revolusaun Kravo (Revolução dos Cravos) iha Portugál iha tinan 1974, Raúl Armando Tilman hala’o mudansa boot iha ninia moris, hodi troka ninia farda militár koloniál ho povu nia roupa simples, maibé nafatin kontinua funu ba Timor-Leste nia independénsia.
Iha tempu ne’ebá, sidade Díli sai fatin polítiku ne’ebé nakali ho ideolojia oioin, husi Fretilin ne’ebé dudu independénsia totál to’o APODETI ne’ebé hakarak integrasaun ho Indonézia. Raúl rekoñese katak konflitu sivíl la’ós ona de’it ameasa, maibé sai ona realidade besik loos.
Ninia moris nu’udar to’os-na’in, aman, no xefe suku troka fali ho responsabilidade foun nu’udar patriota no komandante, tanba presiza defende rai-aman hasoru infiltraun subasubar husi forsa sira ne’ebé hetan apoiu Indonézia.
Atmosfera ne’ebé todan ne’e mos sente husi labarik sira iha uma laran, hanesan Amba Lino ho Phou Rio, ne’ebé rona konversa subasubar husi ema boot sira. Bainhira informasaun tama kona-ba presensa unidade intelijénsia estranjeiru iha suku fronteira sira hanesan Leber no to’o Lolotoe, Raúl hahú organiza rezisténsia klandestina iha baze Dol-thama.
Istória ne’e to’o iha pontu importante bainhira planu estratéjiku hahú halo ba defeza komunidade no ema importante sira. Balun, inklui Raúl nia alin Maia, hetan treinamentu militár espesializadu, hanesan sinál hahú esforsu koordenadu ida atu proteje futuru nasaun hasoru ameasa invazaun ne’ebé besik ona.
Jornalista : Azacsi Quintão












