Forum Internasional Business ,Hafanun Emprezario Timor Oan hodi Investe iha Rai Laran

Nasional2333 Views
banner 468x60

DÍLI Post- Primeiru Ministru Kay Rala Xanana Gusmão, Hatete Fórum Empresarial ka Forum Business International ida-ne’e atu promove debate kona-ba ideias ho soluções ne’ebé, nu’udar primeiro passo ba criação qualquer oportunidade negócio ho empreendedorismo.

Xefi Governu ne’e Dehan oportunidades empresariais la’ós de’it ba Timor-Leste, maibé ba ita-nia região tomak, ho hanoin katak Timor-Leste cria daudaun condições atu sai hanesan parceiro económico ida ne’ebé ativo no dinâmico tebes, liuliu iha âmbito adesão ba ASEAN no ba Organização Mundial do Comércio (OMC).

banner 336x280

Xanana Hatete desafios ne’ebé Timor-Leste hasoru nu’udár país jovem ida, ema hotu-hotu hatene. Ita iha fragilidades barak lahalimar iha âmbito institucional, infraestrutural no kona-ba recursos humanos, ho mós acesso ba conhecimento no tecnologia.

“Ohin ne’e, ha’u la mai ko’alia kona-ba fragilidades, maibé antes kona-ba oportunidades empresas, como ba sociedade timorense em geral: ita-nia capacidade ba adaptação, Facto ida katak ita agora moris iha mundo ida ho mudança, ne’ebé fatores-chave mak hanesan capacidade ba adaptação, inovação ho força trabalho jovem nian.”dehan Primeiro Ministru Xanana Gusmão iha Deskursu ba Forum Business International ne’ebe hala’o iha Salaun Multiuzzos GMN Bebora Kinta ne’e. (23/11)

Tuir xanana Katak Iha -nia tempo, baibain ema dehan “burro velho não aprende novas línguas, katak bainhira ita katuas no ferik ona começa lakon matenek no vontade atu aprende tan”. Maibé, iha Timor-Leste, ita nia riqueza principal ida hotu mak força ho juventude ita-nia Nação ne’e nian no, inerentemente (ka liuliu), ita-nia capacidade ba adaptação.

“Ita iha jovens sira ho capacidade atu “aprender lian foun”, habilidades foun,competências foun ho tecnologias foun. Jovens sira ne’ebé hakarak tebes hetan oportunidades iha desenvolvimento atu sira bele transforma sira-nia an no mós transforma país.”nia Deklara.

Lider Karismatiku ne’e ,hatutan Ita assiste mudanças sociais no tecnológicas, ne’ebé acontece ho velocidade impressionante (katak lais lahalimar, halo ita hakfodak) lori de’it fulan ka semanas. Empresas sira tenke adapta sira-nia an ba mudanças ne’e, no tenke cria modelos negócios modernos no inovadores, ne’ebé jovens sira mak iha liu capacidade atu halo mudança ne’e.

:Tanba ne’e mak ita tenke fiar liu iha ita-nia juventude! Ita tenke cria oportunidades ba jovens sira, liuliu iha setores produtivos nacionais. To’o ona tempo atu ita lança startups iha Timor-Leste, estratégia ne’ebé ema hotu conhece iha mundo tomak, ba jovens sira ne’ebé buka desafios ho oportunidades.”Afirma PM Xanana.

Primeiro Ministru Xanana Gusmão Subliña Jovens sira tenke hola iniciativa no Governo sei apoia empresas locais sira atu arranca no cresce (ka desenvolve), hanesan buat ne’ebé prevee tiha ona iha Política Nacional kona-ba Indústria ne’ebé Governo prepara daudaun.ita diferente mak ita-nia localização geográfica. Situa iha Sudeste Asiático, maibé besik Austrália ho Pacífico, Timor-Leste bele usufrui (ka aproveita) dinâmica económica ne’ebé vibrante (ka maka’as) tebetebes iha ita-nia região ne’e. ASEAN foin daudaun ne’e mosu hanesan motor decisivo ida iha economia global. Ho mercado ida ho 2,3 milhares de milhões de dólares no 600 milhões de pessoas, ASEAN hanesan potência económica ida ne’ebé transforma Sudeste Asiático.” Pm firma.

Xefi Governu ne’e Akresenta Razão ida tansá Timor-Leste serviço maka’as ba adesão iha ASEAN mak atu hola parte iha história sucesso boot ne’e. Adesão plena (ka total) iha ASEAN sei fó ba empresas no ba investidores estrangeiros sira confiança ho segurança atu investe iha ita-nia país ne’e.

Husi sorin seluk, ita iha mós laços profundos (ka kle’an) ne’ebé une (ka liga) ita ho países sira husi fatin barabarak iha globo, no jovens timoroan sira bele adapta-an culturalmente, e bele mós linguisticamente, ho mundo sira seluk.Ne’e la’ós de’it vantagem boot ida, maibé mós oportunidade ida hotu atu aproveita potencial inovativo husi economias desenvolvidas ka emergentes sira ne’ebé namkari iha mundo tomak. Ita bele la domina inovação, maibé ita bele hetan fácil hela, sekarik ita hakarak halo ida-ne’e.

“Tanba ne’e, mak ha’u considera katak empresas timorenses sira tenke aproveita oportunidades hirak-ne’e. Sira tenke buka modelos inovação diferenciadores sira hanesan ne’e, hodi halo sira bele bá to’o iha setores ho mercados oioin.” Teknik PM .

Tuir Xanana mos katak Ita iha tan oportunidade seluk ida ne’ebé importante lahalimar atu explora: mak cooperação ne’e país ida ne’ebé resiste maka’as tebes no bele sai soberano iha contexto ida ne’ebé ita mós la espera, tanba ita bele hamriik metin nafatin, maski ho sacrifícios no dificuldades oioin, iha época Guerra Fria.

“Ita hamriik metin nafatin, la’ós de’it tanba Resistência Timorense, maibé mós tanba fundamentos cooperação no solidariedade ne’ebé ho valór boot tebetebes. Cooperação ho solidariedade internacional no cooperação ho solidariedade entre Timoroan sira.”DeklaraPM Xanana.

Hau salienta labele subestima (ka minimiza) valor cooperação ida-ne’e.Cooperação ne’e tenke encoraja empresários timorenses sira hotu,atu bele capitaliza cooperação interna ho parcerias estratégicas hamutuk ho empresários internacionais, hodi transfere conhecimento, tecnologia no capital estrangeiro ba país ne’e.

Empresários timorenses sira tenke sai husi sira-nia zona de conforto no tenke buka edifica (ka desenvolve) rasik sira-nia an, hanesan questão sobrevivência ida ba sira.
“Labele buka de’it husi Governo apoio ne’ebé sira precisa, ou financiamento ba sira-nia ambições, ho solução ba sira-nia dificuldades.Ho sira-nia meios rasik, sira tenke buka soluções ne’ebé favoráveis ba sira-nia área de negócio no hakat ba oin, hodi buka rasik cooperação ne’ebé sira precisa. Parcerias ne’ebé sira consegue conquista (ka hetan)certamente sei permite sira partilha recursos ho experiências, ne’ebé halo evolui (ka aumenta) sira-nia projetos ho investimentos.” Hatete Xanana.

Maibé, mesmo nune’e, empresários timoroan sira hatene mós conta ho cooperação husi Governo. Tanba Governo hanesan parceiro estratégico ida ba empresas, nacionais no internacionais.Governo serviço nafatin atu timoroan sira hetan acesso ba educação, ba formação profissional, no ba estágios profissionais iha países amigos hodi desenvolve sira-nia competências.Governo serviço atu desenvolve infraestruturas básicas ho acesso ba mercados. Governo serviço nafatin atu halo reforma ba sistemas administração pública ho gestão finanças no financiamento ba setor privado. No, husi ponto de vista diplomático, Governo halo hela esforços hodi estabelece quadros cooperação ne’ebé bele contribui mós hodi fahe ba malu experiências, melhores práticas ho expertise iha setores desenvolvimento sira hotu.

PM Xanana Gusmão Deklara tuir Plano Estratégico de Desenvolvimento 2011-2030, ne’ebé ho objetivo desenvolve capital social, setor económico, infraestruturas no governação, reforça liután ho Programa IX Governo Constitucional nian.

Diversifica economia hanesan meta principal ida hotu ne’ebé Governo ne’e hakarak atinge,tanba ne’e mak precisa cria condições fiscais no burocráticas ne’ebé permite iha liu predisposição (ka teendência) husi investidor nacional no internacional sira atu aposta iha Timor-Leste.

Husi sorin seluk, políticas transversais hotu-hotu ne’ebé inclui desenvolvimento capital social no económico, desenvolvimento infraestruturas ho desenvolvimento setor governação, labele haketak, tenke hamutuk hodi impulsiona (ka dudu ba oin) desenvolvimento económico no cria condições ba empreendedorismo.

Prioridades Governo nian, ne’e buat ne’ebé claro tebes. Ami hakarak diversifica economia liuhusi desenvolvimento setores produtivos (agricultura, silvicultura, pecuária, pesca, turismo, petróleo ho minerais no indústria manufatureira), e ami hakarak promove investimento setor privado nian,ne’ebé orienta mós ba substituição produtos sira ne’ebé bele produz localmente.

“Ami considera katak mercado financeiro ida ne’ebé abrangente no transparente bele facilita investimento iha setores estratégicos no dudu ba oin crescimento económico iha âmbito economia não petrolífera ne’ebé sustentável no diversificada.”nia Dehan.
PM Xanana Gusmão mos dehan ssi serviço hamutuk ho Banco Central Timor-Leste atu promove desenvolvimento setor financeiro, liuhusi criação ambiente ida ne’ebé favorável,hodi facilita atividades comerciais husi setor bancário, instituições de seguros, instituições de microcrédito ho mercado financeiro iha Timor-Leste. No ami serviço hela atu desenvolvimento setor privado la progride tanba limita de’it ba projetos husi Estado, ho justificação katak la iha acesso ba crédito ho financiamento longo-prazo nian,ho nia juros ne’ebé acessíveis (katak fácil atu selu).

Tanba razão ida-ne’e mak ami sei cria Banco de Desenvolvimento Timor-Leste nian, ex-libris Governo ne’e nian, ho objetivo atu facilita acesso ba financiamento iha longo prazo, ho taxas juros ne’ebé

“Iha condições lubun ida ne’ebé precisa tebes duni atu bele desenvolve setor privado nacional no Governo atua hela tuir condições ne’e ida-ida, hanesan:
• Iha estabilidade política no económica;
• Iha reforma ba quadro jurídico ne’ebé bele oferece segurança ba investidores, hanesan kona-ba oinsá garante direitos ba propriedade, aplicação ba contratos no solução ba disputas comerciais, no mós iha construção quadro regulatório ida ne’ebé bele favorece atividade comercial;
• Iha infraestruturas básicas ne’ebé di’ak liu: inclui mós setor transportes, energia ho comunicações;
• Iha educação ho capacitação recursos humanos nacionais Iha acesso ba financiamento: ho empréstimos bancários no capital de investimento atu setor privado bele desenvolve liután.

Timor-Leste nia prioridade mak atu invese iha áreas sira ne’ebé bele preserva no promove ambiente natural país ne’e nian. Iha âmbito ida-ne’e, mosu oportunidades barak tebes atu incentiva setor privado no contribui ba objetivo ida-ne’e.

Hahú husi energias renováveis, to’o iha eficiência energética,iha gestão ba resíduos no iha setor agrícola, pesqueiro ho pecuária ne’ebé sustentável liu, oportunidades barak tebes atu investe ho forma ne’ebé inteligente iha país no iha planeta. Timor-Leste, liuhusi nia Programa konaba Economia Azul, ne’ebé nia Plano de Ação desenvolve daudaun, hakarak aposta iha proteção no conservação ecossistemas, hodi protege nia biodiversidade ho habitats naturais, liuliu marítimos.

De facto consciencialização ambiental kona-ba proteção ambiente marinho cria mós oportunidades hanesan retorno financeiro ba investidores, inclui iha área turismo hanesan marca distinta (ka ketak ida) iha região. No ida-ne’e, la iha dúvida, área ida hotu atu desenvolve, tanba ita hakarak harii futuro ida ne’ebé sustentável ba timoroan sira hotu,no mós contribui ba futuro sustentável planeta ne’e nian.

“sekarik ita hotu-hotu halo ita-nia parte: Governo, Empresas ho Sociedade Civil, tau hamutuk ita-nia potencial ho ita-nia coragem, ita bele cria ambiente ida ne’ebé competitivo no inovador ba país, ne’ebé bele cria rendimentos ho emprego no respeita natureza.” Xanana Argumenta.

Xanana hatete Emprezario sira tenke hanoin kona-ba poder (ka kbiit) ba adaptação, ba inovação no ba cooperação hodi investe iha negócios ne’ebé lori rendimentos no hanesan orgulho boot ba Nação. Propósito ida ne’ebé arrojado (ka ho aten barani), ho planeamento ne’ebé di’ak, ho clareza no ambição, mak define natureza empresário ida nian!

No empresário timoroan ida ne’ebé hatene katak bele conta ho Governo no ho parcerias estratégicas internacionais, la iha dúvida nia mak sei sai agente promissor no transformado ba panorama económico nacional.

Enkuantu Forum Business International ida ne’e sei Hala’o Durante Loron Tolu,Ne’ebé hetan Partisaun husi Investor Internasional Hamutuk 300 resin mai Husi Rejiaun Asia no Eropa.(Javel).

banner 336x280

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *