Dílipost.com, Loron 16 Juñu 2026 –Iha uma ki’ik ida ne’ebé hale’u hosi lian no neon ne’ebé la hakmatek iha Aldeia Moris Foun, Suku Komoro, Postu Administrativu Dom Aleixu, Díli, inan feto ida asenta hela ho laran-todan. Nia naran Leonarda Ximenes de Jesus, Dezde loron 23 fulan-Novembru tinan 2023, bainhira labarik ki’ik ne’ebé nia hako’ak dadaun ne’e sei iha ninia isin-rua fulan tolu ho loron ida, ninia laen husik hela nia mesak. Abandona hosi mane ne’ebé uluk promete atu moris hamutuk, Leonarda tenke simu realidade moris ne’ebé naruk no todan.
Moris iha klaran hosi kbiit-laek no presaun psikolójika hosi laen nian família ne’ebé hale’u ninia hela-fatin, Leonarda la’ós de’it luta hasoru hamlaha, maibé mós hasoru justisa ne’ebé nia sente dok hosi nia liman. Maske kazu abandona ne’e lori ona to’o Tribunál, lian ne’ebé nia rona mak lian ne’ebé halo nia fuan todan, Justisa ba nia laiha, tanba nia laiha testamuña hodi hamriik ba nia direitu.
Maibé, iha Tersa-Feira ne’e, lalehan Komoro nian fakar netik naroman uitoan. Liuhosi notisia sira ne’ebé kail hosi meius komunikasaun sosiál Jornalista sira lori informasaun bá Prezidente Repúblika rona lian-tanis ne’e. Ekipa hosi Servisu Sosiedade Sivíl no Asuntu Sosiál hosi Prezidénsia Repúblika tun direita ba fatin hodi hako’ak Leonarda ho apoiu urjénsia
Faluk Leonarda Ximenes inan ida ne’ebé iha Oan nain-5, nain-4 eskola iha Soibada Munisipiu Manatutu no nain-1 mak hamutuk hó nia iha kapitál Dili.
Hafoin simu nesesidade ne’e inan faluk Leonarda husu tulun ba Prezidente Repúblika atu fó apoiu ba nia oan sira nia futúru.
” Buat ne’ebé mak ha’u presija tebes iha moris maka oan nain-5 nia futuru deit, ida ne’e mak presija problema ha’u hasoru hosi 2023 to’o agora laiha ema ne’ebé mak atu ajuda ami,” dehan inan faluk ba jornalísta hafoin hetan Apoiu husi Ekipa Sosiedade Sivíl Prezidente Repúblika, Tersa-Feira.
Inan faluk Leonarda dadaun hela iha uma ne’ebé mak nia katuas-oan husik hela, uma hale’u ho família hosi Katuas nian, tanba ne’e inan faluk Leonarda sente la konfotavel ho situasaun ne’e nia mos husu apoiu transporte atu fila fali ba nia Rai Soibada.
“Ha’u hakarak sai hosi uma ne’e bá fali hau-nia familia sira, tanba ha’u nia oan nia aman laiha, ha’u sempre hakraik-an ba Xefe suku Komoro ho nia membru sira katak ha’u tenke sai hosi ne’e, hau nia forsa laiha sé kleur iha ne’e ha’u sei sai vitima iha uma ida ne’e nia laran, ” nia espresa oituan istória.
Inan faluk Leonarda sei la hetan justisa to’o iha tribunál maibe tribunál foti liman dehan justisa ba nia láiha, tanba nia laiha testamuña.
Ne’e maka hato’o bá Prezidente Repúblika, husu ajuda tau matan bá oan sira nia futuru, Laen ne’ebé abandona Leonarda iha loron 23 fulan novembru 2023, bebe sei iha nia isin fulan-3 Loron-1.
” ha’u atu sai hosi ne’e ha’u husu tebes Na’i Prezidente nia tulun, hakmaan ha’u ho transporte ruma hodi fila-fali bá ha’u nia rai Soibada hodi buka moris hodi hare hau nia oan nain 5,”nia konta ho laran tristeza.
Nia dehan oan nain-4 agora dau-daun nia inan-aman mak hare sira nain-4 iha Soibada no sira sei eskola, oan nain-1 remata ona sekundaria, tolu seluk sei iha banku ensinu báziku no ensinu Primáriu.
“Agora ha’u hakarak fila-fali ba Soibada, ha’u agardese ba Na’i Prezidente, ta’u matan nia naroman hanesan fitun leno ba rai, tilun ne’e rona tebes hau nia lian no jornalista hotu hanesan anju ida ba ema hotu, ne’ebe ohin loron lori ona hahan mai hakmaan ha’u nia hamlaha, dala ida tan obrigadu ba Na’i Prezidente Republika ho nia ekipa, Xefe Suku ho nia membru sira ho Señora Bendita ne’ebé mak ajuda bee-moos ba ha’u durante tinan-3nia laran,”Dehan nia.
Iha fatin hanesan, Koordenadora Servisu Sosiédade Sivil no Asuntu Sosiál iha Prezidénsia Repúblika, Teresa dos Santos Ximenes informa Apoiu urjénsia tanba mosu informasaun ne’ebé mak mai hosi media iha ne’ebá Prezidente Repúblika haree rasik informasaun ne’e mak nia haruka ekipa tun direita.
Ne’e la’ós apoiu ne’ebé to’o tinan naruk maibé apoiu urjénsia ida atu kompleta deit inan faluk ne’ebe mak presija tebes urjénsia, Prezidénsia Repúblika fó apoiu Nesesidade foos, mina no osan uitoan atu bele uza ba iha loron hirak nia laran.
” Nia hakarak fila ba nia knua ami maibé hein kontaktu husi inan faluk, bainhira inan faluk Leonarda komunika ho Autoridade lokál sira prepara Loron ne’ebé maka ita nia inan ne’e atu fila-fali bá ninia knua, ami sei rezolve oinsa sei apoiu transporte tula sasan to’o iha sira nia fatin,” informa nia.
Nia hatutan, Konaba apoiu ba oan nain-5 nia futuru ekipa sei komunika ho Prezidente Repúblika no Membru governu ne’ebé toma konta bá apoiu Bolsu Estudu.
“Apoiu ba oan nain-5 ne’ebé mak abandona, ita rona prekupasaun ne’ebé inan ne’e hato’o no ami sei bá komunika no informa bá Prezidente Repúblika atu apoiu hodi hare labarik nain-5 ninian futúru, kona-bá bolsu estudu sei komunika bá, Prezidente Repúblika nomós parte governu nian ne’ebé apoiu ba iha bolsu estudu,” nia reafirma.
Nune’e Xefe Suku komoro, Eligio Jose Marcal katak, informa durante ne’e nia mos akompaña hela inan faluk ne’e nia situasaun moris Loroloron nian.
” Ha’u hare situasaun ne’e nia sempre bá vizita hela deit ami iha sede suku ne’ebá, nia problema la’ós foin agora maibe kleur ona, nia problema ne’e iha ona Ministeriu Publiku, nia moris iha presaun barak tanba hare ba situasaun nia hela loos iha nia eis-laen nia familia nia klaran. Nia sente la konfortavel iha situasaun hanesan ne’e, entaun nia hatete duni mai ami hakarak muda ba foho,” Autoridade lokál hatutan.
Autoridade lokál suku Komoro iha parte ida hanesan Autoridade bele autoriza karik inan faluk ne’e nia familia rasik ida bele mai, atu nune’e hamrik hodi bele hasai nia, hodi bá fali iha ne’ebá, Xefe Suku deit labele hamriik mesak hodi haruka nia ba tenki ho família ida.
” Sé nia hakarak muda ba foho diak liu atu nia labele iha presaun… ami hare nia oan kiik-oan sei iha nia isin to’o labarik ne’e bo’ot iha dalan deit, nia ba mai labarik tenki lori, nia sempre halo kripik, boliñus no makaraun, lori ba suku ami sempre sosa no buat seluk, ami fo osan oituan maske la fó barak maibe bele hakmaan bele sustenta,” nia dehan.
Hanesan Autoridade liuhosi konsellu suku Agradese tebes ba apoiu ida ne’e atu bele fo ba nia, tanba ida ne’e bele sustenta nia hosi nesesidade ne’ebé mak apoiu.
Jornalista : Anita silva
