DiliPost.com-Prezidente Repúblika (PR)José Ramos Horta, tuir dekretu númeru 45/2025, iha loron 26 Maiu fó indultu ba prizoneiru na’in neen (6) ne’ebé la inklui Eis padre Richard Dashbacd ne’ebé antes ne’e governu liu husi Ministériu Justisa submete ema na’in 38.
Bazeia ba lista ne’ebé Ministri Justisa submete ba PR, ne’ebé iha lista ne’e inklui mós Eis padre Richard Dashbacd ho razaun Timor-Leste la aplika pena morte no razaun seluk mak tanba idade, pena prizaun no razaun seluk mós tanba idade, maibé ikus mai eis padre seidauk hetan Indultu husi PR.
Prizoneiru na’in 6 mak hanesan, Honoria Pereira Lopes, Norberto Barreto João, Maria Goreti Abi, Maria Scolastica Sona, Julieta Godinho do Nascimento, Armanda Jesus das Neves.
PR Horta dehan, kestaun hahú indultu semana sira ne’e imi jornalista sira halo pergunta barak loos kona-ba ba indultu ida ne’e.
“Ita boot sira hatene liu fali ha’u, tanba asesu informasaun ruma ne’ebé ha’u laiha, maibé ita boot sira haree ona lista rekuzu sira ne’ebé hetan indultu totál ne’e feto na’in lima, mane ida,” dehan PR Horta ba jornalista sira liu husi konferénsia imprensa iha Salaun Nicolau Lobato, Palásiu Prezidensiál Bairu-Pite, Tersa (27/5).
Xefi estadu dehan, feto sira ne’e kualkér ema ne’ebé iha iha situasaun ne’ebé lori sira ba komete krime ruma. Sira seluk tempu iha prizaun, maibé mós ba feto, sira vitíma violénsia tanba ne’e mak reasaun lori komete krime, no kontinua nafatin iha prizaun, hanesan fali injustisa ida, tanba ne’e mak tetu buat sira ne’e hotu fó indultu.
Nia afirma, ida fali mane úniku ne’e mós la’ós krime sangue ne’e sira bolu pekulatu hanesan abuzu poder, maibé ne’e mós la’ós hanesan krime violénsia boot ida entaun ne’e asuntu ida rezolvidu.
Enkuantu PR esplika, Eis padre Richard Dashbacd la hetan indultu, tanba hola nia kompeténsia hanesan PR.
“Prezidensia Repúblika embora kompeténsia ha’u nian eskluzivu maibé ha’u mak haruka asina karta ida ba Primeiru Ministru, proposta mak naran na’in neen feto na’in lima, mane na’in ida ne’e mak ha’u haruka ba. Karta ne’e mak Primeiru Ministru responde hanoin Sesta-feira ha’u responde hatete, konkorda ho Prezidente Repúblika nia rekomendasaun ne’ebé indultu ba sira feto na’in lima ne’e ho mane ida, laiha tan naran seluk”.
“Ha’u haruka ha’u nia staff ba to’o prizaun Bekora, prizaun Gleno, prizaun Suai rona Direitór prizaun, no Direitór prizaun halo relatóriu, estuda, estuda depois tuir prosesu formál governu haruka rekomendasaun. Maibé ha’u rasik haruka tiha ona lista ida ba governu, atu governu nia opiniaun,” nia esplika.
PR Horta Subliña, tuir formalidade ne’e rigór formalidade labele promulga dekretu ne’e seim karta ida husi governu ne’ebé konkorda. Entaun Primeiru Ministru haruka karta ida mai Prezidente Repúblika konkorda ona ho naran neen ne’e mak interese. Agora buat seluk detallu ida ne’e se Eis padre Richard Dashbacd nia naran iha lista indultu ne’e laiha ne’e la interese ne’e mak prosesu formál. Hahú ne’e governu konkorda ho rekuzus na’in neen mak inan feto lima, no mane ida.
“Pelumenus ba ha’u, instituisaun seluk ne’ebé iha opiniaun oi-oin, ba ha’u haree kedas mak sira ne’ebé iha prizaun krime balun todan duni, ema balun halo, maibé ita haree didi’ak prosesu sira ne’e, sira rasik halo krime ne’e tanba sira la aguenta ona, terus demais, entaun foku ba sira ne’e. Ha’u la haree kazu seluk, ne’e mak ha’u nia desizaun maibé Prezidente Repúblika la halo desizaun unilaterál, rekomendasaun mai husi governu. Dala ruma sim, ha’u rasik hakerek ba governu propoin lista ne’e ha’u propoin mak na’in feto na’in lima, mane na’in ida sira seluk ha’u seidauk fó,” haktuir nia.
Molok ne’e Ministru Justisa, Sergio da Costa Hornai hatete, restaurasaun independénsia ne’ebé sei monu iha loron 20 Maiu mak sei iha mós indultu ba koondenadu 38 ne’ebé sei inklui mós Eis padre Richard Daschbach.
Nia haktuir, kona-ba Eis padre Ricardo Dascbak mós bele hetan indultu iha loron 20 Maiu ka la’e mak Ministru Justisa hatete, kona-ba komutasaun pena no mós indultu, hanesan Ministru Justisa hato’o ona mai iha PR liu-liu husi Primeiru Ministru hato’o ona mai iha Prezidente Repúblika, no governu hato’o ona, no sei konklui buat balun bele hato’o mai iha Prezidente Repúblika no Prezidente Repúblika rasik halo desizaun.
Nia reforsa, tanba ida ne’e kabe ba iha indultu no mós komutasaun pena ne’e kabe ba iha kompeténsia Prezidente Repúblika, no konforme benifisiáriu sira ninia relatóriu ne’ebé mai husi, sira nia família, ka mai husi prizaun ka mai husi entidade konforme lei indultu no mós ba iha komutasaun pena ninian.
“Ita iha purvolta 38 lista ne’ebé iha ne’eba, poderser inklui mós iha Eis padre Ricardo Dascbak, ita bele haree, maibé purvolta 38 pesoas rekuzus ne’ebé merese atu bele hetan indultu no mós komutasaun pena. Maibé ne’e kompeténsia, dala ida tan ne’e kompeténsia Prezidente Repúblika ninia, ami apenas providensia de’it”.
Eis padre Ricardo Dascbak se nia koondenadu, nia prienxe rekezitu sira, karik nia idade avansadu, entaun ita labele halo pena perpetua, prizaun perpetua ba ema ida, PR iha hanoin rasik kona-ba ida ne’e.
“Ita fó lista sira ne’e hotu, la’ós atu sira mais Prezidente Repúblika ho Primeiru Ministru hanesan Xefe Governu pondera ba buat hotu-hotu ne’ebé mai husi preokupasaun sosiadade, no kada rekuzus ida ninia kondisaun, ka nia komportamentu sira,” dehan Ministru Justisa, Sergio Hornai.
Jornalina : Lusiana Ximenes
