Dilipost.com, loron 26 Dezembru 2025 – Inundasaun ne’ebé akontese iha loron Natal, 25 Dezembru 2025, fakar tan fuan-moras ba komunidade iha Suku Bibileo, Bahalara-uain, no Luka, Postu Administrativu Viqueque Villa. Bee-mota Wetuku ne’ebé sa’e estraga uma no sasán hodi halo autoridade lokál kestiona seriedade Governu nian.
Autoridade Lokál suku Bibileo Acacio Moises da Costa Pinto “Laba-Laba” hateten akontesimento 25 Dezembro 2025 orkalan oras 8 : 00 udan bo’ot parte Liaruka postu ossú, la’os iha parte Bibileo maibe iha Liaruka foho nian, iha ne’eba udan bo’ot makas kuaze oras ne’en ou hitu, tanba ne’e mak be’e tun mai ikus mai be’e sobu hotu.
“Akontesimentu ne’e afeta komunidade husi suku tolu, hanesan Bibileo, Bahalara-uain no Luka. Ita foti dadus husi leten to’o kraik, la’ós oituan animal sira be’e lori lakon, uma balun estraga, makina pejadu hetan estragus. Ami tenta salva ema, animal no sasan sira be’e lori hotu,” hateten autoridade lokál ba Jornalista Díli Post liu husi Via Telefoni.
Iha Suku Bibileo, uma afetadu menus oituan, maibé iha Suku Bahalara-uain maka afeta liu. Autoridade Lokál hateten katak, iha orkalan, kuaze 20 to’o 30 uma kain afetadu husi inundasaun.
Akontesimentu inundasaun hanesan ne’e kada tinan sempre akontese, liuliu iha fulan Abril no Maiu. Maibé tinan ida ne’e, udan monu makas husi foho nian no iha área leten, hodi halo be’e tun mai ho volume bo’ot.
“Orkalan dokumentasaun laiha tanba eletrisidade mate, Ohin ita foin bele halo foti dadus. Ami hein aban ka bain-rua, se udan la tau ne’edi’ak. Se udan tau fali, ami sei foti malu tasi. Ami la presiza ajuda supermi, maibé presiza barajen moru bronjon atu satan be’e, hodi evita estragus ba komunidade,” dehan nia.
Durante ne’e, parte relevante governu sira mai halo observasaun dala barak, maibé Autoridade Lokál lamenta katak survey akontese tinan ida observa, tinan ida implementa, maibé rezultadu seidauk haree. Nia hateten katak uluk Ministériu Obras Públikas (MOP) halo ona survey kompletu, maibé implementasaun seidauk realiza.
Nia hatutan katak Ministériu Obras Públikas (MOP) no ADN mós tun ona ba terrenu dala barak, maibé rezultadu to’o agora “zero”.
Solusaun ba inundasaun presiza taka barajen, la’ós lori masako ka supermi fos mina mak mai. Povu presiza barajen atu kontrola mota Wetuku, hodi labele estraga suku tolu.
“Ha’u sempre dehan, labele lori masako ho supermi mai ami. Maibé lori barajen, moru, no bronjon mai hodi satan bee labele estraga ami-nia komunidade. Povu presija asegura mota, se mota la tama, sira bele moris rasik hodi han la depende estado,” dehan Xefe Suku Bibileo.
Enkuantu ne’e, Dilipost.com kontaktu mos Autoridade Lokál Suku Bahalara-uain, Angelo N. dos S.D.L. Pinto, liu-husi telefone. Nia dehan katak inundasaun mos akontese iha semana kotuk iha aldeia tolu, tanba problema drainajen ne’ebé halo be’e tama iha uma komunidade nian.
Nia hateten katak, autoridade lokál hasai ona informasaun no foto ba postu administrativu no PAM, ne’ebé halo intervensaun kedas. APC mos halo koordinasaun ho parte sosial Munisípiu Viqueque hodi fó ajuda hahan ba komunidade afetadu.
Iha akontesimentu antes, aldeia Aidák iha uma kain-6 afetadu, no aldeia Wetali-tua iha uma kain 16 afetadu husi inundasaun.

Komunidade husi Aldeia Wetali-tua, Domingos Soares, afirma katak inundasaun estraga hotu uma no to’os hanesan batar, modo no ai-horis sira seluk. Enkuantu Madalena S. Gomes hateten katak nia uma mos hetan estragus husi inundasaun ne’e.
Jornalista : Azacsi Quintão












